محمد باقر بن معز الدّين حسينى رضوى نجفى كه حاشيه‌اى بر حاشيهء قديمى شرح تجريد دارد . امير محمد زمان بن محمد جعفر رضوى از فلاسفهء مشهور است و مؤلفاتى متعدد دارد . محمد بن على ديلمى لاهيجى تأليفاتى دارد از آن جمله است : رسالة فى العالم المثالى . و از مشهورترين متكلمان شيعه در قرنهاى اخير عبارتند از : ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان ، معروف به ابن المعلم و مشهور به شيخ مفيد كه بزرگترين شخصيت علمى در فقه و آثار و كلام و غيره در قرن چهارم هجرى بوده است . النديم از او ياد كرده و چنين توصيفش كرده است : « ابن المعلم ، ابو عبد اللّه كه در زمان ما رياست متكلمان شيعه به او رسيده است ، در صنعت كلام بر مبناى مذهب اصحاب خود بر ديگران مقدم است ، مردى است بسيار دقيق و باهوش و خوش‌حافظه ، او را ملاقات كردم و مردى بارع و برجسته يافتم » . « 1 » تأليفات بسيارى در موضوعات فلسفى و كلامى و دينى و غيره دارد . از كتابهاى او كه به تازگى چاپ شده و در علم كلام است كتاب اوائل المقالات و شرح عقايد صدوق را مىتوان ياد كرد . شريف مرتضى موسوى كه از بزرگترين و برجسته‌ترين دانشمندان در شعر و ادب و كلام بود . شهرت او ما را از اينكه دربارهء او به تفصيل بپردازيم بىنياز مىكند . وى كتابهاى بسيارى در ادب و كلام و فلسفه و ديگر علوم دارد و مشهورترين كتاب چاپ‌شدهء او در كلام كتاب الشافى فى الامامة و كتاب تنزيه الانبياء است . اين دو كتاب معرف طرز فكر شيعه در عصمت انبياء و ائمه است . اما در برخى از فصول كتاب امالى او كه چاپ هم شده وجههء شيعه را در عدل و بسيارى از مسائل كلامى آشكار مىسازد . « 2 » ديگر ابو منصور حسن بن يوسف بن على مطهر حلى « 3 » ، مشهور به علامهء حلى است ( 648 - 726 ) كه يكى از اركان علم و فرهنگ عمومى است و به‌طور اطلاق در تمام فنون علمى از معقول و منقول برجسته‌ترين عالمى است كه در آن عصر مىزيست . هموست كه قسمتى از كتابهاى فلسفى و كلامى خواجه نصير الدّين طوسى را از قبيل شرح تجريد الاعتقاد و كشف الفوائد و غيره شرح كرد ، و اگر شرحهاى علامهء حلى نبود مقاصد طوسى معلوم نمىگرديد ، علامهء حلى شاگرد خواجه بود و از او دانش فراگرفت . « 3 »

--> ( 1 ) - فهرست ، النديم ، ص 252 ( 2 ) - شريف رضى ، در قسمت دوم همين كتاب . ( 3 ) - شرح حال علامهء حلى ، در قسمت دوم همين كتاب .