11 - محمد بن سعيد بن كلثوم نيشابورى از بزرگان متكلمان بود كه نخست خارجى مذهب بود و سپس به مذهب اماميه گرويد . عبد اللّه بن طاهر خواست او را زندانى كند ولى محمد بن سعيد با او احتجاج كرد و عبد اللّه او را آزاد گذاشت . « 1 » 12 - ابو الطيب رازى ، ممكن است اين ابو الطيب همان ابن على بن بلال باشد كه يكى از استادان علم كلام بود و كتابهاى بسيارى در كلام و فقه دارد ، او به « ارجاء » معتقد بود و مقصودش همان عقيدهء معروف « مرجئه » است كه مىگويند : در صورت وجود ايمان هيچ گناهى به آن ضرر نمىرساند ، چنان كه هيچ طاعتى با بودن كفر نافع و مفيد نيست ، و معتقدند هيچ نوع حكمى ، اعم از عفو و عقوبت ، در دنيا بر مرتكب گناه كبيره نبايد صادر كرد بلكه حكم چنين شخصى به قيامت موكول خواهد شد . ابو الطيب استاد يحيى بن محمد معروف به ابو محمد علوى نيشابورى از قبيلهء بنى نزار بود . همچنين از حاذق‌ترين متكلمان و خداوندان تأليف در علم كلام بود . 13 - سعد بن ابى طالب بن عيسى رازى ، متكلم مشهور كه معروف به « نجيب » بود ، تأليفات متعددى دارد از جمله : كتاب سفينة النجاة فى تخطئة البغاة . كتاب علوم العقل ، مسألة الاحوال التى يقول فيها المعتزلة ، نقض مسألة الرؤية از ابو الفضل مشاط . « 2 » 14 - ابو سعيد عبد الجليل بن ابى الفتح مسعود بن عيسى متكلم رازى ، استاد علماى عراق در اصول ، مردى اهل مناظره و بسيار ماهر در آن بود . تأليفاتى دارد از جمله : نقض كتاب التصفح تأليف ابو الحسن بصرى ، الفصول على مذهب آل الرسول ، جوابات على بن ابى القاسم الاسترآبادى ، جوابات مسعود الصوائى ، مسألة فى المعجز ، مسألة فى المعدوم ، مسألة فى الاعتقاد ، مسألة فى نفى الرؤية . « 3 » 15 - خانوادهء نوبخت ، گروه بسيارى از اين خاندان ، كه شمارهء آنان از بيست و شش متجاوز است در عداد دانشمندان و متكلمان بودند و در قسمت دوم اين كتاب ترجمه و شرح حال برخى از آنان آمده است . و از آنهايى كه نام نبرده‌ايم : ابو الحسن موسى بن حسن نوبختى معروف به ابن كبرياء است كه از علماى نجوم و كلام بود و كتابهاى بسيارى دارد كه يكى از آنها الكافى فى احداث الازمنة است . « 4 » حسن بن محمد بن عباس بن اسماعيل نوبختى كه از فضلاى بغداد و علما و متكلمان بر طريقهء اهل بيت ، بود . ابن شهرآشوب او را فيلسوف امامى مذهب خوانده و بعضى از مؤلفات نوهء او ، حسن بن موسى نوبختى را به او نسبت داده است . « 5 »

--> ( 1 ) - رجال ابو على ، ص 352 ( 2 ) - كتاب الامل ، قسمت 2 ، ص 45 ( 3 ) - همان كتاب ، ص 46 ( 4 ) - - مقدمهء فرق الشيعة ، حرف ه . ( 5 ) - - مقدمهء فرق شيعه و كتاب الامل ، قسمت دوم ، ص 40