آثار شيعه در علم كلام ما در اولين قدم ديديم كه قرآن كريم منبع اساسى تمام قضايايى است كه علم كلام بعدا بر مبناى آنها به وجود آمده است ، مانند : اثبات خالق ، توحيد ، عدالت ، قضا و قدر ، نبوت ، نفى تعدد خدايان ، حشر ، جبر ، اختيار ، امامت ، و موضوعات ديگر از موضوعات كلامى ، كه قرآن مجيد متعرض آنها شده ، و به‌طور بسيار صحيح و اسلوب ويژه به خود ، كه عقل و قلب به‌طور يكسان آن را قبول مىكند ، آنها را مورد بحث قرار داده است . بعضى از آيات كريمه را كه در موضوعات مزبور بود قبلا نقل كرديم ، در مرحلهء دوم مىبينيم كه ائمه و پيشوايان شيعه از اهل بيت رسول اكرم ( ص ) و پيروان آنها نيز نخستين كسانى بودند كه آن مسائل را با حجت و دلايل منطقى و براهين عقلى ، و با شرح و تفسير مورد بحث قرار داده‌اند . و نخستين كسانى بودند كه عنايت و اهتمام خود را به قواعد و اصول و امورى متوجه ساختند كه بعدا آن قواعد و اصول علم مستقلى به نام علم كلام شد . به به‌طورىكه تاريخ به ما مىگويد شيعيان پيش از ساير فرقه‌هاى اسلامى ، در اين رشته وارد شدند و كوشش فراوانى در اين راه كردند و افكار خود را در اين امر متمركز ساختند و آن را پيش بردند ، و قدمهاى بسيار بلندى در راه تحقيق آن برداشتند ، و علم كلام را با يك روپوش زيباى فلسفى پوشانيدند كه از حيث قوت منطق و هدف عالى ، امتياز مخصوصى يافت ؛ به قسمى كه يكى از نويسندگان مشهور ، بارون كرادفو گفته است : شيعيان صاحبان افكار آزاد هستند . « 1 » از طرفى از اشتباهات واضح ، آنست كه بعضى از نويسندگان كه يكى از آنها آدم متز است ، از روى تعمد يا بدون قصد ، افكار شيعه و تفكر شيعى را به معتزله برمىگردانند . او گفته است : شيعه ورثهء معتزله هستند . « 2 » و تكيهء او در اين ادعا مباحثى است كه در باب عدل و توحيد ، در كتب كلامى شيعه ديده شده است ، و آنكه شيعه گفتار معصوم را حجت مىداند ، و وجود امام معصوم را ضرورى مىشناسد ، اين مطالب همه از گفتارهاى معتزله خاصه گفتار نظام است . در اين مورد ، استاد عبد الرحمن شرقاوى تحت تأثير گفتارهاى بعضى از مستشرقين بدون آنكه خود در مقام تحقيق برآيد به‌طور اغراق‌آميزى چنين مىگويد : « شيعه بسيارى از افكار خود را از معتزله گرفته‌اند ، و بعضى از بزرگان فكرى شيعه به معتزله ملحق گرديده‌اند . » مثلا زيد امام زيديه ( يكى از فرق شيعه ) به نزد و اصل بن عطا مىرفته و با او رفت و آمد داشته ، و از او تحصيل معلومات كرده است .

--> ( 1 ) - كتاب الحضارة الإسلاميّة ج 1 ، ص 127 ، چاپ دوم . ( 2 ) - همان كتاب .