ذاتى جسم است ، و در اين‌باره رساله‌اى هم نوشته است ، و اين نظريه شبيه به گفته و عقيدهء لايپنيتز در قرن نوزدهم است . دىبور ، روى اين اصل مىگويد : اگر رازى كسى را كه به او ايمان و عقيده داشت پيدا مىكرد ، و بر پايه‌اى كه وى ريخته بود ساختمان فكرى او را بالا مىبرد ، به‌طور قطع نظريهء او در علوم طبيعى نتايج بسيار مفيدى مىداد . « 1 » شايد اين نظريه عين نظريهء صدر المتألهين است كه قائل به حركت جوهرى است . « 2 » به‌هرحال شيعه موضوع حركت را مورد توجه و اهتمام خود قرار داده‌اند ، و مؤلفات بسيار و مستقلى در باب حركت تأليف كرده‌اند ؛ به علاوه در ضمن بررسيها و در كتابهاى فلسفى خود هم در اين باب مطالبى نوشته‌اند كه بعضى از آنها به شرح ذيل است : رسالة فى الحركة رساله‌ايست در موضوع حركت ، تأليف ابو طالب عبد اللّه بن جيلانى اصفهانى كه در سال 1127 هجرى وفات كرده است . او شاگرد محقق خوانسارى بود ، فرزندش شيخ على معروف به حزين آن را شرح كرده است . « 3 » از آثار مهم بعضى از فلاسفهء شيعه از جمله نصير الدّين طوسى ، بحث دربارهء مسئلهء « صدور » ( صادر اول و . . . ) و « عقول عشره » است كه از پايه آن را خراب و ويران ساخته است . نظريهء « عقول عشره » كه به منظور توجيه كيفيت صدور كثير از يك واحد بسيط عنوان شده ، همچنين تفسير اين بيان « صدور و ايجاد مخلوق بسيار ، كه باهم متضاد هستند از ناحيهء مبدأ اول » نظريهء آشكارى است ، كه فلاسفهء اسلام امثال فارابى و ابن سينا ، آن را پذيرفته بودند . اين نظريه ، يك انديشهء يونانى است ، كه در دامان صابئيهاى حرانى پرورش يافته و نمو كرده است ، و فلاسفهء اسلام هم آن را با اعجاب و تقدير از آنها گرفته‌اند . ولى فيلسوف ما طوسى ، « 4 » با برهان منطقى ثابت كرده است كه نظريهء مزبور ، خاصه در مورد « فاعل مختار » « 5 » صحيح نيست . [ فلاسفهء شيعه و « عقول عشره » ] فلاسفهء شيعه عنايت خاصى به فلسفه داشته‌اند ، لذا در آن دقت نموده و صدها كتاب در مورد فلسفه تأليف كرده‌اند ، چنان كه در بعضى از عناوين و موضوعات ويژهء فلسفى تأليفاتى دارند ، از جمله رسالة فى اتصاف الماهية بالوجود ، تأليف صدر المتألهين است كه در آن اصالت وجود را اثبات مىكند ، و آنكه وجود صورتى است در اعيان ، و در ذات آنها جمع

--> ( 1 ) - تراث العرب العلمى ص 190 ( 2 ) - شرح حال صدر المتألهين ، در قسمت دوم همين كتاب . ( 3 ) - الذريعة ج 6 ص 314 ( 4 ) - خواجه نصير الدّين طوسى . ( 5 ) - اين نظريه در شرح حال خواجه نصير الدّين طوسى در همين كتاب مورد بررسى قرار گرفته است .