نام آنها را آورده‌ام تا چشم‌انداز و دورنماى كوشش و فعاليت اين دسته از فلاسفهء شيعه و افكار و درجهء نفوذ علمى آنها را در طرز تفكر اسلامى نشان داده باشم و دانسته شود تا چه اندازه در نشر فرهنگ و تحول انديشه شركت داشته‌اند . به اين جهت نخواستم متصدى آمارگيرى فلاسفهء شيعه باشم و تعداد انديشمندان آنها را بنويسم ، زيرا اين اقدام چنان كه گفتم بسيار مشكل و دشوار است ، به ويژه آنكه بسيار نادر است كه دانشمندى شيعه و فقيه ، پيدا شود و سهم بسيارى در علوم فلسفى و رياضى و هيئت نداشته باشد . بنا بر آنچه گفتيم ، برنامهء ما در اين كتاب ، نمايش فشرده‌اى از آراء فلاسفهء شيعه و نظريات آنها و همچنين نظر زودگذرى بر خطوط انديشه و طريقه‌هاى آنهاست ، خاصه آنهايى كه شخصيت علمى آنها بارز و چشمگير است و تا به امروز آثارشان در برابر چشم ما خودنمايى مىكند . اما در مورد آن دسته از فلاسفه كه آثار آنها از بين رفته و مرور زمان و حوادث نشانه‌ها و آثارشان را به باد داده است ، مختصرى از آراء آنها را كه به آن دسترسى پيدا كنيم نقل خواهيم كرد . ولى بايد اعتراف كرد كه نمىتوانيم حتى مختصرى از آراء آنها را به دست آورده يا به يكى از تأليفات گم‌شدهء آنها دست يابيم ؛ فقط نام و قسمت كوچكى از شرح حال آنها را به صورت نقل و اقتباس از ديگران بيان خواهم كرد . البتّه در اين كتاب ، به نام عده‌اى ، نه اندك ، برمىخوريم كه شهرت به فلسفه نداشته ، يا به اين وصف معرفى نشده‌اند ، و شهرت آنها فقط بر مبناى علم كلام است ؛ يا بعضى ديگر را مىبينيم كه شخصيت علمى و فكرى آنها وابسته به علم شيمى يا رياضى يا پزشكى يا نجوم است و شهرت به فلسفه به مفهوم مصطلح آن ندارند . ما كه از فلسفه يا فلاسفه سخن مىگوييم مقصودمان يك چيز يا يك‌جهت از جهات فكر انسانى نيست ، بلكه قصدمان تحقيق مطلق و مطالعه و بررسى در طبيعت اشياء و تأمل در اسباب و موجبات آنها از ناحيهء عملى يا نظرى است كه شامل فلسفهء طبيعى و ماوراءالطبيعه و فلسفهء اخلاق و چيزهاى ديگر است . و به تعبير ديگر ، فلسفه را آن‌گونه كه جمعى از بزرگان فلاسفه امثال فارابى و ابن سينا و صدر المتألهين تعريف كرده‌اند و به‌طور خلاصه : بحث از موجود ، از نظر موجود بودن آن