سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
631
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
مسيحى به كار تدريس اشتغال ورزيد . وى مسايل مشكل رياضى و ساير علوم را به آسانى حل مىكرد و در سال 1902 م مطالعهء عميقى در زمينهء هيئت به عمل آورد و در سال 1903 م مجلهاى به نام « الحكم » در زمينهء علوم دينى انتشار داد اين مجله تا سال 1907 م در مسير مبانى اسلامى و تشيع فعّال بود . در همان زمان كتابى مذهبى تحت عنوان « تحفة السنه » در 15 مجلد دربارهء عقايد و اعمال شيعه نوشت . در سال 1904 م در كنفرانس آموزشى مسلمانان در لكنهو شركت كرد و سپس مشغول آماده كردن نشانههاى تندنويسى زبان اردو شد و در سال 1909 م اين كار را تمام كرد . ابو الكلام آزاد در سال 1907 م حروف ناتمام ماشين تحرير به زبان اردو را در اختيار وى قرار داد تا وى آن را كامل كند . او بعد از سال 1920 م يكبار ديگر به حيدرآباد رفت و دارالترجمه از وى استقبال كرد و در آنجا به ترجمهء 9 كتاب پرداخت و يك كتاب مستقل در زمينهء تقابل فلسفهء قديم و جديد تأليف كرد و مدرك دكترا را از دانشگاه آمريكايى دريافت نمود . وى از داستاننويسان ماهر در زبان و ادب اردو بود ، چرا كه به زبانهاى فارسى ، عربى ، سانسكريت ، عبرى ، هندى و انگليسى تسلط داشت و بعلاوه در فلسفه و طب و هيئت و نجوم و كيميا و علوم روانشناسى و منطق و كلام و فنون ادب عالم بىبدل و در مشاهدات تجربيات ، تصنيف ، تأليف ، تحقيق ، ترجمه و سخنرانى جامع جميع خصوصيات و صفات بود . تعدادى از تأليفات و بسيارى از كتابهاى ديگر او در كتابخانهء مدرسة الواعظين موجود است . تخلص ميرزا محمد هادى ، « ميرزا » بود اما « امراؤجان ادا » او را به نام « رسوا » شهرت داد . وى به نام محمد هادى بىاى ( يعنى داراى مدرك ليسانس ) و محمد هادى فلسفى شهرت داشت . ميرزا محمد هادى بعد از عمرى پرتلاش و خدمات ملى در كارهاى علمى در روز چهارشنبه 21 اكتبر 1931 م / جمادى الثانى 1350 ه ق در حيدرآباد درگذشت و در همان شهر علمپرور به خاك سپرده شد . مردم بر مرگش بسيار غمگين شدند و اين واقعه را به عنوان فقدان يك شخصيّت اسلامى تلقى كردند ، افراد معروف دربارهء او مقالهها نوشتند . فرزند او به نام آغاولى مشهور است . وى شاگردانى بسيار داشت كه از جمله مىتوان افتخار حسين ( قاضى دادگاه ) ؛ على عباس حسينى و ميرزا حامد حسين ( فوق ليسانس ) را نام برد . تصانيف او عبارتند از : تحفة السنه ( 15 مجلد ، خطى ، موجود در مدرسة الواعظين ) ؛