سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
375
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
دعاى سمات ( چاپى ) . فرزند او مولوى محمد عباس معروف به محسن فردى فاضل ، متقى و ذاكر بود . سيد على حايرى 1288 ه ق / 1876 م 1360 ه ق / 1941 م مولانا سيد على حايرى عالم و مجتهد عظيم المرتبة لاهور بود . وى در نهضتهاى علمى لاهور سهم بسزايى دارد . پدرش سيد ابو القاسم از فارغ التحصيلان بزرگ لكنهو بود . بنا به پيشنهاد نواب قزلباش در لاهور سكونت داشت و فعاليتهاى دينى را برعهده گرفت . سيد على در لاهور به دنيا آمد . تاريخ ولادتش 1288 ه ق است . بعد از تحصيلات ابتدايى دورهء متوسطه را نزد پدر فاضلش به پايان رسانيد و براى ادامهء تحصيل به عراق رفت . در آن زمان حوزهء درسى آقا ميرزا محمد حسن شيرازى بزرگترين مركز درس عراق بود . مولانا حايرى تحصيلات خود را نزد وى كامل كرد ، علاوه بر آن از محضر استادانى چند مانند آقا ميرزا حبيب اللّه رشتى ، آقا سيد كاظم طباطبايى ، آقاى مازندرانى ، آقا محمد كاظم خراسانى ، علامه طباطبايى سيد ابو القاسم استفاده كرد و پس از دريافت اجازه و تكميل علوم دين به وطن خود بازگشت . وى در مجالس تبليغ شركت مىجست و در تفسير لوامع التنزيل با پدرش همكارى كرد . پدرش مولانا ابو القاسم پس از تفسير سيزده جزء از قرآن كريم وفات يافت ، سپس مولانا سيد على به سبك و اسلوب پدرش تا جزء بيست و هفت تفسير قرآن را ادامه داد . مولانا حايرى ، چهرهاى بسيار نورانى داشت و شخصى باوقار و خوشصحبت بود . هركه خطبه و تلاوت قرآن او را گوش مىداد مسحور وى مىشد . در حديث ، تفسير ، كلام و تاريخ تبحر داشت . براى اشاعهء علوم قرآنى و تعليم آن مدرسة الحفاظ را داير كرد و آداب و اخلاق دين و شريعت را مىآموخت . عزت ، اقبال ، شهرت ، مرجعيت ، علم و عمل او مورد تأييد همگان بود و به تمام شهرها و روستاهاى بزرگ هندوستان از قبيل بمبئى ، كلكته ، لكنهو ، دهلى ، پيشاور ، حيدرآباد دكن سفر كرد و در سخنرانيهايش مردم هر مذهب و ملت شركت داشتند و تمام مواعظ او به چاپ مىرسيد . پيروان زيادى داشت . فتواهاى او به صورت رساله انتشار مىيافت و او بود كه بر جنازهء علامه اقبال نماز خواند .