آزاد محمّد حسين 1245 ه ق / 1830 م 1328 ه ق / 1910 م شمس العلماء مولانا محمّد حسين آزاد ، به عنوان يك اديب معروف زبان اردو شناخته مىشود ، آزاد از يك خانوادهء عالم به شمار مىرود . وى از نسل سلمان فارسى و از سرزمين همدان و كشمير است . آخوند محمّد شكوه ، جدّ بزرگ او ، در عهد شاه عالم به دهلى آمد . من هم در نوشته‌هاى وى ، لغت آخوند را ديده‌ام و واضح است كه كلمه آخوند به عالم بزرگ اطلاق مىشده است . مردم ، محمّد اشرف فرزند آخوند محمّد شكوه و پسرش آخوند محمّد اكبر را يكى پس از ديگرى ، به عنوان عالم ، محدث و مجتهد مىشناختند . مولانا محمد اكبر براى پسر خود ، محمّد باقر ، دخترى ايرانى انتخاب كرد كه خداوند ، فرزندى به نام مولانا محمّد حسين آزاد به او عنايت فرمود . تاريخ تولد محمد حسين آزاد غدير 1245 ه ق / ژوئن 1830 م است . محمّد باقر ، پدر محمد حسين آزاد ، فردى بزرگوار ، عالم ، خطيب و تاجر بود و با علوم جديد آشنايى داشت . وى ابتدا فرزندش را خود تعليم داد ، سپس او را براى كسب علوم جديد به « دانشكدهء دهلى » فرستاد . در آنجا استاد فقه شيعه ، مولانا جعفر على تدريس مىكرد . مولانا محمّد باقر به علت اختلافى كه با وى داشت ، پسرش را واداشت كه در نزد استاد فقه حنفى درس بخواند و به اين ترتيب او از فقه شيعه و سنى اطلاعات لازم را كسب كرد . سالهاى تحصيلات مولانا آزاد براساس يادداشتهاى مرحوم آقا محمّد باقر نشان مىدهد كه او از سالهاى 1835 م تا 1848 م در خانهء خود به تحصيل اشتغال داشته و از سالهاى 1848 م تا 1852 م در دانشكدهء دهلى ادامهء تحصيل داده است ، بنابراين اگر مدت تحصيلات مولانا آزاد در دائرةالمعارف اسلامى دانشگاه پنجاب لاهور 23 سال نوشته شده ، اشتباه است ، چرا كه او در 32 سالگى تحصيلات خود را تمام كرده است . مولانا محمّد باقر روزنامه‌اى به نام « دهلى اردو اخبار » در سال 1836 م منتشر كرد و مولانا محمد حسين نوشته‌هاى منظوم و منثور خود را در آن روزنامه به چاپ مىرساند و چون مولانا محمّد باقر فرزندش را خوش‌ذوق و با استعداد ديد در سال 1852 م وى را به سمت مدير روزنامه منصوب كرد . در سال 1857 م مولانا محمّد حسين آزاد بر اوضاع كشور تسلّط كامل يافت و اطلاعات لازم را به دست آورد . او به شعر و شاعرى علاقه داشت و از دوست پدر خود كه « ذوق » نام داشت و از او تعليم مىگرفت سپاسگزارى مىكرد و بعد از ذوق ، براى اصلاح اشعار