عهد نواب سعادت‌على خان مرحوم به لكهنو و فيض‌آباد و كلكته و غيره رسيده حالات مفصلهء او در كتاب مرآة الاحوال جهان‌نما كه از مآثر « 1 » قلم فيض‌شيم « 2 » او بر صفحهء روزگار يادگار است درج است . در اينجا مجملى از حال خير مآل او مع ذكر تصانيف شريفهء او مىنگارد : ولادت او در ماه محرم سنهء يك‌هزار و يك‌صد و نود و يك ( 1191 ) هجرى در بلدهء كرمانشاهان كه از بلاد قلمرو عليشكر از حدود ايران است واقع شده و در سن شش‌سالگى شروع به درس قرآن مجيد و كتب فارسيه نموده تا دو سال تقريبا به تحصيل نحو و صرف و منطق و معانى و كلام و رياضى و مانند آنها از مقدمات پرداخته ، كتب فقهيه را به خدمت والد ماجد خود استفاده فرموده ، در سن پانزده‌سالگى شروع در تأليف نموده ، حاشيه بر فوائد صمديه و غير آن از رسائل نوشته ، و تا يك‌هزار و دو صد و ده ( 1210 ) هجرى خدمت والد ماجد خود بسر برده ، به استفادهء علوم ، شغل ورزيد . از آنجا به شوق عتبه‌بوسى مراقد ائمهء طاهرين - عليهم السلام - سفر را اختيار نمود ، و در نجف اشرف به خدمت عالىجناب معلى القاب ، فاضل مقدس بىعديل و زاهد عابد جليل ، آخوند ملا محمد اسماعيل يزدى كه از ارشد تلامذهء بحر العلوم بود كتاب معالم الاصول را به نهايت استدلال قرائت نموده . و نيز در كتاب مرآة [ الاحوال ] آورده كه : « معالم را پيش فاضل عالم كامل شيخ مهدى مشهور به كاتب مىديدم و افادات هر دو بزرگوار را با آنچه به خاطر مىرسيد به نوع حاشيه بر آن كتاب مىنوشتم ، تا مدت شش ماه تا بحث اوامر و نواهى خواندم . بعد از آن كتاب وافيهء فاضل مقدس ، ملا عبد اللّه تونى را در خدمت افاضل بىعديل سابق الذكر خواندم . در آن وقت شروع كردم به نوشتن كتاب درر الغروية و چهار مجلد او قريب به چهل و پنج هزار بيت نوشته شد . در اين اثنا به خدمت بحر العلوم حاضر مىشدم و به شراكت خلف ارجمند ايشان جناب آقا سيد محمد رضا و جمعى ديگر از طلاب ، زبدة الاصول شيخ بهائى و منظومه « 3 » آن جناب را كه در فقه تأليف مىفرمود استفاده مىكردم . مجملا سرگرم درس و بحث و تأليف بودم كه از حضور والد ماجد خطى رسيد مشتمل بر طلب من . استخاره به كلام اللّه كردم . اين آيه آمد : وَ إِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما « 4 » . پس آن را بجنسه به والد نوشتم و معذرت خواستم . قبول فرموده اجازت توقف دادند . چون مدت سه سال تقريبا ايام مفارقت به طول كشيد به جهت دريافت فيض خدمتش به كرمانشاهان معاودت كردم . مدت يك ماه توقف كرده مراجعت نمودم . در خدمت جناب مستطاب معلى القاب ، شيخ المحدثين ،

--> ( 1 ) . مآثر - نشانهاى نيك و كارهاى پسنديده كه از كسى باقى ماند . ( 2 ) . شيم - عادتها و خويهاى نيك . ( 3 ) - منظومهء بحر العلوم مشهور به « درهء نجفيه » بيش از دويست بيت و در فقه است . ( 4 ) . سورهء عنكبوت ، آيهء 8 ، اگر آنها ( والدين ) بكوشند كه تو به من شرك آورى از روى جهل و نادانى ، هرگز اطاعت امر آنها مكن . البتّه اين آيه در مورد كسى است كه پدر و مادرش مشرك باشند .