محمد على آزاد كشميرى
123
نجوم السماء في تراجم العلماء ( فارسي )
سليمان صفوى مغفور در قيد حيات مستعار بود . اولادش در كاشان تا حال معزز و مكرم بل مرجعند و ديوانش از ده هزار بيت متجاوز است » . در تذكرهء نتايج الافكار مسطور است : « مستجمع كمالات انسانى ملا محسن متخلص به فيض كاشانى كه همشيرهزادهء مولانا ضياء الدّين كاشانى است نسبت شاگردى به خدمت صدراى شيرازى داشته و از علوم معقول و منقول بهرهء كافى برداشته و پيش شاهعباس ثانى اعزاز و احترام تمام داشت . در آخر مائهء حادى عشر ، هستى موهوم را گذاشت » . انتهى . بالجمله ملاى موصوف در اوان تحصيل از بلدهء كاشان بهسوى شيراز آمده به خدمت سيد ماجد بحرانى تحصيل علوم فقه و حديث فرموده ، چنانچه سيد نعمة الله جزايرى كه شاگرد رشيد ملا محسن مذكور بود در حكايت تفأل او به ديوان منسوب به حضرت امير المؤمنين - عليه السلام - كه در احوال سيد ماجد بحرانى مذكور شد نقل فرموده و در آن حكايت گفته كه استاد من محقق ملا محمد محسن كاشانى - مصنف كتاب وافى و غير آنكه قريب به دو صد كتاب و رساله دارد - در اوائل كتاب وافى گفته است كه من گاهى روايت كنم كتب اربعهء حديث را از استاد خود سيد ماجد بن هاشم صادقى بحرانى كه در علوم شرعيه استناد من بهسوى او است و اعتماد من بر او است ، و او از شيخ بهاء الدّين عاملى روايت دارد ، و گاهى روايت مىكنم از شيخ بهاء الدّين بلاواسطهء استاد خود ، و گاهى روايت مىكنم كتب اربعهء مذكوره و ديگر كتب حديث و غير آنها را از شيخ محمد بن شيخ حسن بن شهيد ثانى - عليه الرحمة - و او از پدر خود شيخ حسن مذكور روايت دارد . شيخ يوسف بحرانى گفته كه ملا محسن ، علم حكمت و اصول را از ملا صدر الدّين محمد بن ابراهيم شيرازى كه مشهور به « ملا صدرا » بود حاصل نموده و دختر ملا صدرا در نكاح او بود ، و همهء تصانيف او در اصول بهسبب شاگردى و تقرب او به ملاى موصوف مشتمل بر قواعد صوفيه و فلاسفه است . و چون در آن زمان مذهب صوفيه در بلاد عجم اشتهار بسيار داشت و اكثر اهل عجم مايل به تصوف بودند - بلكه غلو در آن داشتند - ملا محسن در زمان خود ميان ايشان صاحب مرتبهء عليا گرديد و نزد مردم بر اقران خود تفوق يافت تا آنكه بعد از او مولانا محمد باقر مجلسى - عليه الرحمة - در رسيد و به نهايت سعى در اطفاى نايرهء تصوف و انسداد شقوق اين بدعت كوشيد . انتهى كلامه . مؤلف گويد كه اگرچه از تصانيف ملا محسن مذكور ، دلالت بر تصوف او ظاهر مىشود اما برائت او از رسالهء انصاف كه در آخر عمر خود تصنيف فرموده به خوبى ظاهر و واضح است چنانچه فاضل جليل القدر و بدر متشرح الصدر ، العالم الاوحد و الفقيه المعتمد ، السيد ابو الحسن محمد ، خلف مرحمت و غفرانپناه آقا سيد على شاه - ابقاه الله - بر ظهر بعض كتب مصنفهء ملا محسن افاده فرموده ما هذا لفظه : « محمد بن المرتضى المدعو بمحسن الكاشانى صاحب الوافى و الصافى و المعتصم و المفاتيح و غيرها مما يقرب مائتى كتاب على ما ذكره المولى السيد نعمة الله الجزائرى تلميذه - طاب