برديم تذكره‌ها و جنگ‌ها و سفينه‌هاى ديگرى كه شمار آنها بيش ازينهاست در ترجمهء حال و شعر شاعران فارسى زبان تأليف شده است كه بقسمتى از آنها مرحوم رضا قلى خان در مقدمهء مجمع الفصحاء اشاره كرده است و نيز تذكره‌ها و مجموعه‌هايى در هندوستان دربارهء شاعران فارسى زبان تأليف شده است كه ذكر تمام آنها از حوصلهء اين مقدمه افزونست و از طرفى دسترسى به تمام آنها براى نگارنده ميسر نيست . بحث دربارهء تذكره‌نويسى و تذكره‌هاى فارسى بسيار قابل توجه و اهميتست و جاى آن دارد كه موضوع رسالهء دكترى ( ! ) يكى از دانشجويان دورهء دكترى ( ! ) دانشكده ادبى ( ! ) تهران قرار گيرد و ما درينجا به همين مختصر اكتفا مىكنيم و اين مقدمه را بسخنى چند دربارهء مجمع الفصحاء و مأخذهاى آن و يادى از مؤلف و محقق آن مرحوم رضا قلى خان هدايت بپايان مىبريم مجمع الفصحاء كتاب مجمع الفصحاء را مىتوان آخرين و جامع‌ترين تذكرهء شاعران فارسى زبان دانست اين تذكره از زمان تأليف تاكنون همواره مأخذ و سند معتبر محققان و نويسندگان تاريخ شعر و ادب و سخن‌سنجان و فراهم‌آورندگان جنگ‌ها و سفينه‌ها و گلچين‌ها قرار گرفته است اگرچه مرحوم رضا قلى خان به علت وسعت كارى كه با تمام آن همت گماشته است مرتكب بعضى انحرافها و لغزشها و اشتباهها شده است اما براى هميشه ارزش و اعتبار و شهرت نام خود را همراه نام مجمع الفصحاء در جهان شعر و ادب فارسى و در نظر محققان و دوستاران تاريخ ادب ايرانى تضمين كرده است رضا قلى خان چنان كه در مقدمهء كتاب يادآور شده از زمان ابو العباس مروزى تا سال 1284 هجرت ترجمهء شاعران و شعر آنان را ترتيب و تنظيم و تدوين كرده است و آن را به چهار باب در دو جلد با يك مقدمه دربارهء شعر و شاعرى و سبب تأليف و مدح ناصر الدّين شاه و ترجمه و شعر او تقسيم كرد و در پايان كتاب چندين صفحه بترجمهء حال و نقل شعر خويش اختصاص داد . سال شروع بتأليف مجمع الفصحاء به‌درستى بر من معلوم نيست و چنين به نظر مىرسد كه هدايت از آغاز جوانى بدين كار مشغول بوده و ذوق تذكره‌نويسى داشته است او در مقدمهء مجمع الفصحاء ادعا كرده است كه براى تأليف اين كتاب سى سال بتدريج بجمع سند و مدرك و انتخاب و تحقيق مشغول بوده است اتمام كتاب چنان كه خود در پايان جلد آخر متذكر شده و ميرزا عبد الوهاب متخلص