درازترين روز ان اواسط اقليم چهارده ساعت و نيم است چون آن كشور در وسط معموره واقع شده بموجب خبر خير الامور اوسطها لهذا هوايش معتدل و فرخنده و آبش سازكار و كوارنده و حاصل‌خيز و زمينش بهجت‌آميز است و مردمش بحسب خلق و خلق از ساير اقاليم احسن و اجمل و در ذهن و ذكاء و فهم رسا اتم و اكملند محقّقان كفته‌اند كه بعلّت قرب و جوار آن كشور ساكنان اقليم سيّم و پنجم را در هيئت و صورت و سيرت بالجمله اعتدالى واقع است و سكّان اقاليم اوّل و دويّم مانند بلاد زنك و حبشه و سودان و امثال ايشان به ركاكت طبع و كراهت هيئت و كثافت مزاج و قباحت صورت موصوف و به دنائت حال و پستى احوال و سوء فطرت و رذالت معيشت معروفند و همچنين اقليم ششم و هفتم مانند ياجوج و مأجوج و مغول و تاتار و مردم سقسين و قبچاق و قزاق و قلماق و بلغار و روس و فرنك عموما از مراتب فرهنك دور و از مطالب مردمى مهجورند سرخ موى و زرد روى و ازرق‌چشم و قصير القامه و بعضى به‌غايت سفيد و اكثر ايشان كريه المنظر و صورت ايشان مانند سپر و در افعال بدسيرند و بسان سباع و درندكان زندكانى نمايند و رسومى كه در نزد عقلاى هر زمان مذموم است بدان افتخار كنند و اكر شخص لطيف و نيك‌محضر و مهذّب الاخلاق ظهور كند نادر خواهد بود و خردمند بر نادر اعتماد نخواهد نمود بعضى از دانشمندان بلاغت‌نشان در كتب خود بيان فرموده‌اند كه بهترين بقاع ربع مسكون جزيره سرانديب است اين كلام از ايشان به‌غايت عجيب است و اين سخن بسيار غرايب مىنمايد زيرا كه محقّقان هر قوم بر اين و مشهود ارباب شهود چنين است كه جميع محامد و محاسن انسانى و فضائل و كمالات نفسانى در حدّ وسط واقع شده و طرف افراط و تفريط مذموم آمده تفصيل اين كلام در مقام خود خواهد آمد ان‌شاءالله تعالى و دليلى كه ايشان در خوبى ملك سرانديب ذكر كرده‌اند در ضمن آن مذكور مىشود بدانكه از اقليم چهارم اولياء عظام و عرفاى عاليمقام و علماى كرام و حكماى ذوى الاحترام و ملوك كردون احتشام و وزراء خردپرور و امراء عدل‌كستر و شعراء بلاغت‌اثر و ندماى صاحب‌نظر بىحد و مر ظهور كرده‌اند و ساكنان آن مقام از نسل سام و تخمه يافث بن نوح عليه‌السّلامند در تحقيق راقم هفت حصّه سكنهء آن كشور حنفى مذهب و شافعى و مالكىاند و پنج حصّهء ديكر مشرك و كافر و بت‌پرست و مانىمذهب و آفتاب‌پرست و ايغورى و نصارى و يهود و كبر و زردشتى سفيد جامه مىباشند و سه حصّه ديكر علىاللّهى و اسماعيلى و صائبيّه‌اند و دو حصّه ديكر شيعه اماميّه‌اند فواكه سردسيريش ممتاز و فراوان و حبوب و غلّاتش بامتياز و ارزان و ملبوسات و ماكولاتش به‌غايت خوب و رسوم و عادت ايشان در امور معاش بسيار مرغوبست و برف و يخ در موسم زمستان بارد و در يخچال و برف‌دان مخزون نموده در هنكام تابستان مصرف رسانند و بعضى ادويه كبار و عقاقير بسيار و معادن فلزات مثل فيروزه و يشم و بلور و طلا و نقره و مس و آهن و سرب و لاجورد و مرجان و لعل و كهربا و تنزوى و مشك و چاى و زهر هلاهل و غيرهم در آن كشور است ذكر فخر العلماء مولانا احمد وجود مولانا از اين كشور ظهور نموده و از بلاد كابل بوده و در فضل و كمال مانند هلال انكشت‌نما و در اكثر علوم نقلى اجتهاد داشت و در فن اصول ممتاز و مستثنى بود روزى فقير از آن فضيلت مصير سؤال كرد كه علماى اصول و مجتهدان فروع در حقّ صوفيّه چه فرموده‌اند و در مدح و ذمّ عرفا چه بيان نموده‌اند در جواب كفت كه بعض علماى اماميّه كه طاعن و منكر صوفيّه‌اند در مذمّت ايشان نوشته‌اند من جمله يكى از علماى شيعه فرموده كه بايد دانست كه عثمان ابن شريك كوفى كه بابو هاشم مشهور كوفى بود در اواخر زمان بنى اميّه اين مذهب و اين طريق را وضع نمود ابن حمزه در هادى النّجاة من جميع المملكات و كتاب ايجاز المطالب فى اسرار المذاهب و سيد مرتضى رازى در كتاب فصول ذكر كرده و از مشايخ صوفيه شيخ عزيز نسفى كه از مشاهير علماى اين طايفه است در كتاب تصفية القلوب قائل شده و قشيرى كه سنّيان او را امام قشيرى كويند و از بزركان نواصب و صوفيه است و صاحب تصانيف بسيار است در چند كتاب و رساله‌اش اعتراف به آن نموده كه نام صوفى در جائى مذكور نبوده تا قبل از دويست سال از هجرت كه اين نام را وضع كرده‌اند و ملا جامى در اوائل كتاب نفحات الانس از او نقل كرده و خود به اين قائلست و مىكويد كه اوّل كسى را كه صوفى كفتند ابو هاشم بود و به غير او در بسيارى