زين العابدين شيروانى
428
بستان السياحه ( فارسي )
به اضافه امتياز نمودهاند و چون در قراحصار اوّل افيون بسيار حاصل مىشود لهذا آنجا را قراحصار افيون خوانند و چون در قرب و جوار قراحصار دويّم معدن شب و زاج سفيد است لاجرم آن را قراحصار شب كفتهاند باىّ حال وى قصبهايست دلكشا و محلّى است بهجتفزا در بلندى واقع و اطرافش واسع و در جوانب آن جبال شامخه دارد آبش خوشكوار و هوايش سازكار خاكش حاصلخيز و مردمش مهرانكيز اكثر حنفىمذهب و تركزبان و با فقراء مهربان و فواكهاش فراوان و غلّاتش ارزان است راقم دو سه روز آنجا بوده و بزركان آنجا را ملاقات نموده است ذكر قرعون بر وزن زرقون قريهايست قصبه مانند و محلّى است خاطرپسند و قرب هفصد خانهوار در اوست و چند مزرعه مضافات اوست در دامن كوه واقع و سمت مشرقش كرفته و ساير اطرافش واسعست و سمت مغرب دمشق اتّفاق افتاده و مسافت دو مرحله دور و اقسام فواكه و حبوبش موفور هوايش سازكار و آبش خوشكوار مردمش قوم عرب و اكثر شافعىمذهب و خوبصورت و نيكسيرتند و قليلى شيعهاند ذكر قزّاق بر وزن رزّاق نام طايفهايست امّتى بسيار و قومى بيشمارند مسكن ايشان دشت قبچاق و تركستان و مملكت روس است همكى تركزبان بعضى حنفىمذهب و بعضى لا مذهب و بعضى تابع مذهب عيسوى همكى از معارف انسانى دور و از معالم مردمى مهجورند بهغايت بدصورت و بدسيرتند راقم تا حال آدم درستى از طايفهء قزّاق نديده و نيز نشنيده است ذكر قزوين شهريست دلنشين در زمين هموار اتّفاق افتاده و اطرافش كشاده است طولش از جزاير خالدات ع و و عرضش از خطّ استوى له يح اصل آن كژوين بوده عربان معرّب نمودهاند در بناى آن اختلافست بعضى كويند بهرام بن هرمز بن شاپور بن اردشير بابكان ساخته و اكثر مورّخان كفتهاند شاپور ذو الاكتاف بعد از آنكه بامداد كنيزكى از محبس قيصر نجات يافته بود آن بلده را طرح انداخت طالع عمارتش برج جوزا آبش از قنوات و بسيار كم و هوايش انقلاب دارد و قريب به دوازده هزار باب خانه در اوست و نواحى بسيار مضافات اوست اكثر فواكه سردسيريش ممتاز سيّما فتق و انكور عسكرى و هندوانه بامتياز است در اطراف و جوانب آن باغات فراوانست از عجايب روزكار آنكه سالى يكبار باغات آن ديار آب مىخورد و ديوار نيز ندارد حمد اللّه مستوفى حديث چند در اوصاف قزوين در كتاب نزهت القلوب روايت مىكند و اللّه اعلم بحقايق الحال اهل قزوين سابق بر اين اكثر شافعىمذهب و ديكر حنفى و قليلى اماميّه بودند اكنون عموما شيعىمذهب و قليلى علىاللّهيند و اكثر ايشان خالى از شرارت و خشونت نباشند و بيشتر اوقات فتنهجوى و شورانكيز باشند و اغلب آنها كمركچى و راهدار و اهل بدعتند و ارباب فضل و كمال و اصحاب وجد و حال نيز از آنجا ظهور نمودهاند منجمله شيخ عبد الجليل صاحب تصانيف كثيره و ميرزا شرف جهان جامع علوم عقلى و نقلى و مؤلّف ابواب الجنان و صاحب تاريخ كزيده و نزهت القلوب از آنجا بودهاند و مزار امامزاده حسين ابن امام موسى الكاظم ( ع ) و قبر شيخ احمد غزالى در آن ديار زيارتكاه اهل روزكارند راقم كويد كه مكرّر آن شهر مشاهده شده و با مردم آنجا معاشرت و مجالست نموده عموما شرارت اهل آنجا از سعادتشان بيشتر و احوال زنانشان از مردانشان بهتر بخصوص بعضى اشخاص ديده شده كه ستوده سيرند ذكر قزان بر وزن خزان شهريست بزرك و مدينهايست سترك از ديار فرنك كويند سالهاست كه در تصرّف روسيّه است راقم نديده و اهل آنجا مشاهده نكرديده ذكر قزانلق شهريست فايق از بلاد روم ايلى و در تصرّف ملوك آل عثمانست و در آنجا عطر كل خوب مىسازند راقم اكرچه قزانلق نديده امّا اهلش مشاهده كرديده است ذكر قزلباش نام طايفهايست نصرت تلاش از طوايف ترك و تركمان كروهى بسيار و قومى بيشمارند اصل طايفهء قزلباش متفرّق به پنج فرقه مىشوند بر اين موجب شاملو و استجلو و تكلّو و تركمان و ذو القدر و هريك از اين فرقه به چندين اويماق و اوجاق منشعب مىشود و اين تركمان غير از طايفهء تركمان صاينخانى كه در نواحى جرجان و دشت قبچاق و خراسانند مىباشند و اهل سنّت و جماعتند زيرا كه اهل قزلباش شيعهء اماميّه و مذهب اثناعشريّه دارند و در وجه تسميهء ايشان به قزلباش كفتهاند كه سلطان حيدر بن سلطان جنيد