ميرزا محمد على وفا زواره اى
349
تذكرهء مآثر الباقريه ( فارسي )
حكومت و ايجاد امنيّت و آبادانى مزارع و احداث بناها و باغها پرداخت . ازاينرو شاعران و فضلاى زيادى او را ستايش كردند و كتاب به نام او نوشتند . اين دوره ، بهترين سالهاى عمر بهار بود . اما باز حاسدان سنگ در جامش زدند و فناى لنجانى ( ر ك : تعليقه ش 74 ) را واداشتند كه عينا اثر او را سرقت كند و به نام خود عرضه دارد . ميرزا محمّد على از اين اقدامات ، برآشفت . از چنين ظريفى ، حتى آشفتگى نيز خوش بود چون موجب پديد آمدن يكى از گيراترين تذكرههاى نقيضهاى شعر فارسى شد . نقيضه يا پارودى اثرى است غالبا به طنز و تقليد كه از روى اثر مشهورى به وجود مىآورند . بهار نيز « آتشكدهء آذر » را مبنا قرار داد و نقيضهء كوچكى از آن و نيز به سياق تذكرههاى مرسوم زمان خود ، به نام « يخچاليه » پديد آورد . هنوز هم پس از گذشت حدود صد و شصت سال از نگارش آن ، مىتوان به راحتى برخى از شاعران خيالى و فرضى يخچاليه را با اشخاص حقيقى تذكرهها تطبيق داد . آقا محمّد كاظم واله و ملا سعيد مازندرانى از اين قبيلاند . سال مرگ بهار نيز چندان دقيق معلوم نيست . شادروان خيامپور در فرهنگ سخنوران خود ، آن را 1260 ق ضبط كرده است ، درحالىكه اين عدد كاملا نادرست است ، چون در سال 1263 ق كه منوچهر خان وفات يافت ، بهار تعدادى مرثيه نيز براى او در پايان آن الحاق كرده ، در ثانى ، ميرزا محمّد على مذهّب بهار از جمله كسانى است كه حتى حاكم بعدى اصفهان يعنى چراغ على خان زنگنه ( سراج الملك ) - حاكم اصفهان - را مدح كرده و اين ستايش در تذكرهء « انجمن روشن » اثر عبد الواسع صفا مضبوط است كه در آن تاريخ 1268 ق ديده مىشود . بنابراين قول مرحوم معلّم حبيبآبادى در مكارم الآثار از همه درستتر مىنمايد كه عدد 1275 ق را براى فوت او ذكر كرده است . شايد يكى از دلايل عمدهء اين اختلاف ، تغيير تخلّص بهار است كه نه در اواخر عمر ، بلكه در يكى دو دهه آخر عمر خود به « فرهنگ » تغيير داد و علّت آن نيز چندان روشن نيست . پس از مرگ بهار ، تذهيب و فضل - مانند قبل از او - همچنان در خاندان « فرهنگ » باقى ماند . منابع حيات او عبارتاند از : مدايح معتمديه ، صص 76 - 942 و نيز مقدّمهء تذكرهء يخچاليه و حديقة الشّعرا ، صص 60 - 1359 و مجمع الفصحا ، صص 400 - 399 و مدايح المعتمديه فنا و يادداشت « استورى » تحت عنوان « محمّد على بهار اصفهانى » ؛ ترجمه تقى بينش ( نشريه دانشكده ادبيّات مشهد ، سال هفتم ، صص 88 - 687 ) و منابع زير به نقل از خيامپور : الذريعة ، ط ( الف ) صص 45 - 144 و ط ( ج ) ص 829 و نيز ابن يوسف ، صص 701 - 683 و فهرست كتابهاى چاپى ؛ خانبابا مشار ، د ، ص 102 و المآثر و الآثار ، ص 213 و همچنين تاريخ اصفهان ؛ استاد همايى ، پيشين و نيز مكارم الآثار : ج 6 ، صص 3 - 2102 و نيز تذكرهء مسكين : ميرزا محمّد على