محمد علي حزين لاهيجي
15
تذكرة المعاصرين ( فارسي )
هدفش از نگارش سفرنامه و تاريخ احوال خويش ، ثبت حقايق تاريخى و مسايل مهم اجتماعى آن دوران است . از ميان اين دو اثر به خوبى مىتوان با وضعيت نابسامان و ناهنجار اواخر صفويّه آشنا شد . اعتبار كار حزين در امر تاريخنگارى اين است كه تنها به ذكر حادثه اكتفا نمىكند ، به عمق و چگونگى حوادث اجتماعى مىپردازد تا علل آنها را به دست آورد . او در اين زمينه ديدى علمى و جامعهشناسانه دارد . در تدوين تذكرهء شعراى معاصر خويش ، اهداف گوناگونى را در نظر دارد كه در مقدمهء عالمانه و ناقدانهاى كه بر اين كتاب نوشته ، يكايك آنها را شرح داده است ؛ او به انتقاد از شاعران روزگار خويش كه بىهيچ مايهاى بر اين كار دست زدهاند مىپردازد و مىگويد : اينان به علت ناآگاهى از موقعيّت و منزلت شعر به اين پيشه از هرچيز دليرتر و خيرهترند . او معترف است كه در اين دوره ، هيچ شاعرى را در معناى حقيقى آن ، شاعر نيافته است ، به همين خاطر به ذكر نام شاعرانى مىپردازد كه فقط شعرشان شعار قبولى را شامل باشد . در انتقاد از تذكرهنويسان آن دوره مىگويد : مؤلّفان بدون هيچ معرفت و آگاهى دربارهء شاعر ، صفحات بىشمارى را با كمك القاب و عناوين و خرافات سياه مىكنند ، بدون اينكه آگاهى درست و دقيقى از شاعر در اختيار خواننده قرار دهند . او به دور از معايبى كه براى ديگران برمىشمرد دست به نگارش تذكرهاى مىزند كه تقريبا در ميان آثار همطراز خود ممتاز است . به دستدادن اطلاعات دقيق و دست اول دربارهء هريك از اين عالمان و شاعران ، ضبط دقيق سال تولد و مرگ ، اشاره به چگونگى وضعيت شغلى آنان ، كاربرد اصطلاحات ادارى ، اجتماعى و ادبى خاص آن دوره ، از جمله ويژگيهاى اين تذكره است . نقص اساسى اين تذكره ، عدم دسترسى مؤلف به اسناد و مدارك مكتوب است .