الميرزا عبد الله أفندي الأصبهاني ( مترجم : ساعدي )
51
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي )
از مشايخ خويش شنيدهايم قريههايى كه سيد در اختيار داشت عبارت از هشتاد قريه بوده است كه در ميان بغداد و كربلا واقع شده بوده و همگى آنها در نهايت آبادانى بوده ليكن در حال حاضر اثرى از آنها باقى نمانده است . در توصيف آبادانى قريههاى سيد گفتهاند كه در مسير ميان بغداد و كربلا نهر بزرگى بود و در دو طرف آن نهر ، قريههايى تا فرات وجود داشت و زورقهايى در آن نهر به حركت درمىآمدند . هنگام رسيدن ميوهها زورقها از ميوههايى كه در دو طرف نهر ريخته شده بود مملو مىشد . مردم هم بدون هيچگونه ممانعتى از ميوههاى درختهايى كه در دو طرف نهر كاشته شده بودند استفاده مىكردند . سيد مرتضى شاگردان بسيارى داشت كه همگى آنها از مشاهير دانشمندان بودهاند از قبيل شيخ طوسى و قاضى ابو الفتح كراجكى و ابو الصلاح حلبى و قاضى عبد العزيز بن برّاج طرابلسى و قاضى عزّ الدّين عبد العزيز بن ابى كامل طرابلسى و بصروى و صهرشتى و سلّار و سيد ابو يعلى محمد بن حمزه علوى . مؤلف گويد : در شهر اردبيل به نسخه كهنى از كتاب الغرر و الدرر سيّد مرتضى كه در سال 545 هجرى كتابت شده بود دست يافتم كه بر پشت نسخه به خط يكى از فضلا چنين نوشته بود : قاضى ابو منصور محمد بن محمد بن احمد عكبرى گفته از سيد مرتضى شنيدم مىگفت : من در سال 355 هجرى متولد شدم و برادرم رضى در سال 359 هجرى متولد شد و سيد رضى در سال 405 هجرى درگذشت و هنگامى كه سيد رضى وفات يافت چنان اندوه و غم ، دل سيد مرتضى را فراگرفته بود كه مانند آن هنگام هيچگاه وى را اندوهناك مشاهده نكرده بودند . به دنبال درگذشت سيد رضى سيد مرتضى با پاى پياده به تربت حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام مشرف شد و همان وقت هم فخر الملك همراه با دو فرزندش اعزّ و اشرف با پاى پياده براى تشييع جنازه رضى رفتند و پس از آنكه در خانه سيد رضى بر جنازهء او نماز گذاردند وى را در همانجا دفن كردند و سليمان بن فهد در سوك او ابياتى گفت . از آن جمله : عذيرى من حادث قد طرق * أمات الهدى و أحيا الفلق - اندوهناكى من از پيشآمد ناگوارى است كه دل مرا جريحهدار كرده و آن مردن