الميرزا عبد الله أفندي الأصبهاني ( مترجم : ساعدي )
172
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي )
قرآن كريم است مىپردازد . در جلد دوم آن به بيان ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه و عام و خاص و مطلق و مقيّد و ديگر مطالب پرداخته و مجلد سوم و چهارم آن كتاب در فقه آل محمد عليهم السّلام است و فهرست مجلدات مزبور را هم تدوين نموده است . و من مجلد اول آن كتاب را در كتابخانه نجف اشرف ديدهام و كتاب بىسابقهاى بوده . در آغاز آن ، فهرست كتاب را به طرز جالبى نگاشته است و از ويژگيهايى كه خود او به آن آگاهى داده و من هم آن را در مجلدى كه ديدهام احساس نمودهام ، آن است كه وى آيات قرآن را كه به رنگ قرمز مجزّا كرده با تفسير آنها ممزوج ساخته و هريك از آنها را به منظور حكمى كه مورد نظر و استدلالش بوده است ايراد كرده است و جالب اينجا است هرگاه آيات قرآن را از محلى كه ايراد كرده ساقط بنمايند مطالب كاملا به يكديگر ارتباط پيدا مىكنند و نظرى كه از آوردن آنها در كار بوده است به دست مىآيد و تغيير و تبديلى در آنها به وجود نمىآيد . تا به اينجا فائدهاى كه شيخ حسن تدوين كرده پايان مىيابد . در پايان آن شيخ على سبط شهيد اظهار مىدارد كه مجلد پنجم اين كتاب را خريدارى كردم و اين مجلد مشتمل بر اسرار قرآن و قصههايى است كه در آن آمده به انضمام تحقيقات ديگر . و اين مجلد به خط شريف خود او ( رحمه اللّه ) بوده و من آنچه را كه جدم مرقوم داشته بدون كم و زياد در اينجا ايراد كردم و ميرزا محمد ( رحمه اللّه ) كتاب رجال كبيرش را به سبك سيد على بن عبد الحميد تأليف نموده و بهطورىكه از تحقيقات جدم ( رحمه اللّه ) به دست مىآيد ، كتاب رجال وى در كتابخانه نجف اشرف بوده و ميرزا محمد هم كتاب رجال خود را در نجف اشرف على مشرفه الصلوات و السّلام تأليف كرده است . سيد حسيب نسيب على بن عيان الدّين ابو مظفر عبد الكريم بن على بن محمّد حسينى وى فاضلى عالم و كامل بود . كفعمى كتاب جامع شتات الاخبار را در حواشى مصباح خود به وى نسبت داده و از آن كتاب در مصباحش مطالبى را نقل كرده است و من از چگونگى روزگارش اطلاعى ندارم .