« ما احسن السماء » يعنى همزهء سماء را به فتح مىخواندى و در هنگام خواندن دهانت را مىگشادى . در پى اين پيشامد ابو الاسود باب « تعجب و استفهام » را آغاز كرد . پس از آنكه قواعد نحو به دست ابو الاسود وضع شد افرادى براى فراگيرى آن پيش قدم شدند ، از جمله پنج تن از دانشوران آن روزگار كه عبارت‌اند : از عطا و ابو الحارث غيبسه ( عنبسه ) و همون ( ميمون ) و يحيى بن نعمان ، اصول و قواعد « نحو » را از وى فراگرفتند و ابو اسحاق حضرمى و عيسى ثقفى و ابو عمرو بن علاء نحوى قارى از آنها استفاده كردند و خليل بن محمد و خليل بن احمد متفقا از عيسى ثقفى استفاده كردند و سيبويه كه در فن نحو شهرتى بىمانند دارد و الكتاب در اين فن اثر جاودانه او مىباشد ، مراتب نحو را از خليل بهره‌ورى نمود و اخفش - كه سالها خدمت خليل را عهده‌دار بود - از سيبويه استفاده كرد ، و على بن حمزه كسائى اصول اين فن را از ابو عمرو بن علاء كسب كرد و درعين‌حال الكتاب را هم از اخفش استفاده كرد . پس از اين اديبان به دو دستهء كوفى و بصرى تقسيم شدند و فرّاء بغوى مؤلف المصابيح و ملقب به محيى السنه ، مراتب نحو را از كسائى فراگرفت « 1 » . ابو العباس ثعلب قواعد نحو را از فرّاء و ابو سعيد محمد انبارى مراتب نحو را از ثعلب استفاده كرد و اين عدّه از نحات كوفى مىباشند . محمد بن مستنير معروف به قطرب - كه از شايستگان حرمين بوده است - از سيبويه و اخفش استفاده كرد . ابو عثمان بكر مازنى از اخفش ، و محمد مبرد ، از قطرب و

--> ( 1 ) - مؤلف گويد : « محيى السنة ملقب به فراء ، غير از فراء نحوى است . » آرى چنين است ، زيرا محيى السنه در سال 510 هجرى وفات كرده است و در فقه ، تفسير و حديث تبحر داشته است . معروف‌ترين اثرش مصابيح السنه در حديث است . گويند : مصابيح او مانند من لا يحضره الفقيه حذف اسناد كرده است و خبر را به اصل راوى نسبت داده است . وى نامش حسين و كنيه‌اش ابو محمد و لقبش محى الدّين يا محى السنه است ، و در اصل از مردم بغشور هرات افغانستان است و فرّاء نحوى مشهور ابو زكريا يحيى بن زياد ديلمى كوفى است كه از خواص اصحاب كسائى بوده است و در فنون مختلفى دست داشته است . ثعلب شاگرد او اظهار داشته است : هرگاه فراء نبود ، علوم عربيه از كار افتاده بود . از تأليفات او حدود الاعراب است و سال 207 هجرى در راه مكه درگذشت ، فاصله درگذشت بغوى و فراء 303 سال بوده است - م .