مولى تدوين شده و از گفتار پس از آن استفاده مىشود : باب تعجب بوسيله ابو الاسود به دست آمده است . بعضى از شارحان مصباح - كه در نحو بوده - در بخش چهارم گويد : علت تدوين نحو آن بود كه ابو الاسود از قارى شنيد كه آيهء « . . . أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ . . . توبه / 3 . » را به جرّ رسوله مىخواند . به دنبال آن به حضور مبارك حضرت على عليه السّلام شرفياب شد و جريان را به عرض مبارك تقديم داشت و اظهار كرد اين‌گونه نادانى براثر اختلاط و آميزش عرب با عجم و بسيارى از مولدانى بوده است كه در ميان ما به وجود آمده‌اند . حضرت در مقام تعليم او فرمود : كلمه بر سه قسم است : اسم ، فعل و حرف . اسم ، كلمه‌اى است كه از مسمى خبر مىدهد . فعل كلمه‌اى است كه از حركت و كار مسمى خبر مىدهد . حرف ، كلمه‌اى است كه معنايى در غير خود به وجود مىآورد . فاعل مرفوع است و ديگر از مرفوعات فرع آنند و مفعول منصوب است و ديگر از منصوبات فرع آنند . مضاف اليه مجرور است و ماسواى آن فرع آن است . حضرت مولى ( ع ) پس از اين به ابو الاسود فرمود : « انح هذا ؛ اين رويه را از خاطر مبر و به همين مناسبت اين علم را نحو ناميدند و آنچه از آن حضرت ياد كرده شد پايهء اساسى نحو بود . سپس دانشوران ثابت‌قدم و فاضلان عاليمقام به استنباط نحو پرداختند و كتابهاى فراوانى در اين رشته تأليف نمودند و بحثهاى دامنه‌دارى از آن استخراج كردند و از اين راه موجبات آسانى فراگيرى علم نحو را به وجود آوردند و براى آيندگان خويش تسهيلاتى به دست داده‌اند . ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغة « 1 » گفته است : از جمله علومى كه حضرت مولى على عليه السّلام تدوين فرمود علم نحو بود و همگان مىدانند حضرت مولى عليه السّلام اين علم را ايجاد و انشاء نمود و اصول جمعى آن را به ابو الاسود آموخت و از آن جمله فرمود : كلام عرب به سه گونه است . اسم ، فعل و حرف ، و كلمه را به معرفه و نكره و

--> ( 1 ) - شرح نهج البلاغهء ابن ابى الحديد ، ج 1 ، ص 20 .