الميرزا عبد الله أفندي الأصبهاني ( مترجم : ساعدي )
314
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي )
تقويم البلدان گويد : بسا همان بشاى عربى است كه از شهرهاى فارس از شهرستان دارابجرد از اقليم سوم است . لباب گويد : بسا ، به فتح باء يك نقطه و سين مهمله و پس از آن الف ، همان شهر « بسا » است . از ابن حوقل نقل شده ، شهر بسا بزرگترين شهرى است ، در كوره دارابجرد و از لحاظ بزرگى همپايهء شيراز است و بيشتر چوبهاى بناهاى آن از درخت سرو مىباشد . . . ياقوت حموى در معجم البلدان ، گويد : فارس سرزمينى وسيع و اقليمى پهناور است . حدود آن از جانب عراق ، ارجان و از سوى كرمان ، سيرجان و از جهت ساحل درياى هند ، سيراف و از طرف سند ، مكران است . بو على ، در قصريات گفته : فارس نام شهر است نه نام مرد و غير منصرف است زيراكه ، تأنيث بلده بر آن غالب آمده است مانند « نعمان » و كلمه « فارس » عربى نبوده بلكه ، فارسى است و آن را « پارس » تلفظ مىكردند . بعضى گفتهاند : فارس معرب پارس است و حاكمنشين آن ، در اين روزگار شهر شيراز بوده است . اين سرزمين را به نام « فارس بن علم بن سام بن نوح » ناميدهاند . ابن كلبى گفته است : « فارس » منسوب است به « فارس بن ماسور بن نوح » . احمد بن ابى سهل حلوانى گفته است : به طورى كه به خاطر دارم سرزمين فارس منسوب است به « فارس بن نيرس بن ارم بن سام بن نوح » . بعضى هم گفتهاند : سرزمين فارس به نام « فارس بن طهمورث ( تهمورس ) » است و فارسىزبانان آن را به وى منتسب ، و از نوادگان او مىدانند و فارس ، پادشاهى دادگر و از سلسله پيشداديان بوده و نزديك به توفان نوح مىزيسته است و او ده فرزند داشته به نامهاى : جم و شيراز و استخر و فسا و جنابا و لشكر و كلواذا و قرقيسا و عقرقوف و هريك از آنها را حكومت آن شهرى داد كه به نام وى خوانده شده بود .