فكانّنى كفّا محبّ شبّكت * يوم الفراق اصابعا باصابعى . 618 - ظالم بن عمرو بن سفيان [ 1 ] معروف به ابو الاسود دؤلى . ابو الاسود در عصر جاهليت متولد شد و در طاعون سال 69 وفات كرد . به قول اصح - در ايام ابن زبير . او يكى از بزرگان تابعين و فقها و محدثين ايشان بود . از عمر و عثمان و على ( ع ) و نيز از زبير و ابو ذر و ابو موسى و ابن عباس و جز ايشان روايت كرده است . اميه و يحيى بن يعمر از او روايت كرده‌اند . وى نخستين كسى است كه در نحو سخن گفته . ابو الاسود از ياران على ( ع ) بود . در جنگ جمل همراه او بود و در جنگ صفين نيز شركت داشت . على ( ع ) او را بعد از ابن عباس امارت بصره داد . جاحظ گويد [ 2 ] : ابو الاسود در شمار تابعين و فقها و محدثين و شعرا و اشراف و سواركاران و امرا و داهيان و نحويان و بخيلان بود . وى شيعهء على ( ع ) بود و بسى حاضر جواب . او نخستين كسى است كه علم عربيت را وضع كرد . قواعد آن را على ( ع ) بنا نهاد و ابو الاسود از او گرفت . ابو عثمان مازنى از يحيى بن يعمر ليثى روايت كند [ 3 ] كه ابو الاسود در بصره نزد دخترش رفت . او گفت : اى پدر ، ما اشدّ الحرّ و اشدّ را اشدّ تلفظ كرد . ابو الاسود نزد امير المؤمنين آمد و گفت : زبان عرب با زبان عجمان در آميخته و روى به نابودى دارد . على ( ع ) پرسيد كه اين از كجا مىگويى ؟ ابو الاسود ماجرا باز گفت . على ( ع ) فرمان داد يك درهم كاغذ بخرد و بياورد . آنگاه بر او املا كرد : الكلام كلّه لا يخرج عن اسم و فعل و حرف جاء لمعنى . و اين در اول كتاب سيبويه آمده است . سپس اصول نحو را ترسيم كرد ، نحويان آن را نقل

--> [ 1 ] طبقات ابن سعد 7 / 1 : 70 ، طبقات خليفه : 452 ، المعارف : 192 ، الجرح و التعديل 4 : 502 ، التاريخ الكبير للبخارى 6 : 334 ، مراتب النحويين : 10 ، تاريخ ابى المحاسن : 164 ، اخبار النحويين البصريين : 13 ، الفهرست : 46 ، نور القبس : 7 ، طبقات الزبيدى : 21 ، السمط : 66 ، مصورة ابن عساكر 8 : 604 ، تهذيب ابن عساكر 7 : 107 ، نزهة الالباء 1 : 8 ، الاغانى 12 : 300 - 339 ، الانساب و اللباب ( الدؤلى ) ، اسد الغابة 3 : 69 ، ابن خلكان 2 : 535 ، انباه الرواة 1 : 13 ، تاريخ الاسلام 3 : 94 ، عبر الذهبى 1 : 77 ، سير الذهبى 4 : 81 ، الوافى 16 : 533 ، مرآة الجنان 1 : 144 ، طبقات ابن الجزرى 1 : 345 ، الاصابة 3 : 304 ، تهذيب التهذيب 12 : 10 ، النجوم الزاهرة 1 : 184 ، بغية الوعاة 2 : 22 ، خزانة الادب 1 : 139 ، المختصر . [ 2 ] البيان و التبيين 1 : 324 ، الاغانى 12 : 304 . [ 3 ] صفدى 16 : 536 و نيز بنگريد به الاغانى 12 : 303 .