در مورد دوم نيز سخن از طبقه‌بندى ملّتهاست واينكه چه زير مجموعه‌هايى از أقوام در تحت كدام مجموعه از ملّتها قرار دارند ونظر قاضى صاعد بدين‌گونه نقل گرديده است : وعدّ صاحب الأندلس [ ظ : صاعد الأندلسي ] فيهم [ : الترك ] ، الخزر ، والبلغار ، والبرطاس . اين دو مورد ، در كتاب : التعريف بطبقات الأمم موجود نيست وشمس الدين دمشقي هم ، چنان‌كه ملاحظه مىشود ، مأخذ خود را ذكر نكرده است ؛ ولى از روى موضوع كه در مورد نخست به صورت نقل قول مستقيم ودر مورد دوم به شكل غيرمستقيم نقل شده ، بخوبى درمىيابيم كه مطلب به‌طور قطع از همين كتاب جوامع أخبار الأمم من العرب والعجم برگرفته شده است . به علاوة از متن نقل شده آشكار مىشود كه دقيقا موضوع كتاب قاضى صاعد شناخت ملّتها ودسته‌بندى آنان وبررسى در تاريخ وجغرافياى ايشان بوده ومزيد بر آن قاضى صاعد هر كجا لازم ديده ، براي نشان دادن دقيق توزيع مكاني ملل وأقوام بشرى ، نقشه‌هايى جغرافيايى نيز ارائه داده است . همچنين وى در اين كتاب خود نيز ، همان‌طور كه در التعريف بطبقات الأمم عمل كرده ، هم از تأثير محيط طبيعي بر فرهنگ ملّتها سخن گفته وهم به ذكر شمه‌اى از أحوال دانشمندان ايشان پرداخته است . اين نكته در نمونه‌اى هم كه ابن حيّان در باب وصف طليطله از قول وى آورده ، موجود است ؛ آنجا كه در پايان ، ابن حيّان متذكّر شده كه قاضى صاعد ، فقيهان ، عابدان وزاهدان طليطله را با نام وكنيه ذكر كرده است « 1 » ؛ وليكن در مورد يكم نخبة الدهر اين هر دو امر محسوسترند . چنان‌كه در باب تأثير محيط طبيعي بر روى أقوام وملّتها گفته است : « فكانت الروم واليونان الوسط ، فلذلك كانوا حكماء يحققّون

--> ( 1 ) . ابن حيّان ، 5 / 280 .