دادند ، چنان‌كه حسن بن عبد اللّه در كتاب آثار الأول في ترتيب الدول خود فصلى به « وصف گونه‌هاى مردم وأنواع واقسام ايشان » اختصاص داد كه البتة اگرچه از چند صفحه در نمىگذرد ؛ امّا كارى بس مهم به شمار مىرود . وى در همين چند صفحه به وصف أقوام معروف عصر خويش : ايرانيان ، عرب ، ترك ، روم ، ديلم ، كرد ، بربر ، ارمن ، هندى وحبشي پرداخته وشمّه‌اى از منشها وأوصاف هريك از آنها را آورده است . « 1 » بدين ترتيب در ميان مسلمانان ، مسايل تازه‌اى براي علم تاريخ به وجود آمد « 2 » ، وموّرخانى كه اين مسايل را مطالعه مىكردند ، يا مانند مسعودى زير نفوذ معتزله بوده ، بسيارى از عقايد آنان را اقتباس مىكردند ويا مانند أبو على مسكويه وابوريحان بيرونى ، فيلسوفان وعالمان طبيعي مستقل در رآيى بودند كه از آن جهت به تاريخ عطف توجّه مىكردند كه با علايق علمي وفلسفي ايشان ارتباط داشت وخدماتشان به فنّ تاريخ‌نگارى به همان اندازه متنوّع بود كه سوابق وعلايقشان . « 3 » اين دسته از مورّخان كه قاضى صاعد هم از ردهء ايشان به شمار مىآيد « 4 » ، بسيارى از مآخذ مورد استناد مورّخان نقلي بويژه آن چيزهايى را كه مربوط به تاريخ پيش از اسلام بود ، رد مىكردند . « 5 » مسعودى كه خود يكى از منابع مورد استفادهء قاضى صاعد در نگارش كتاب التعريف بطبقات الأمم بوده است ، به جاى وقايع‌نگارى سياسي بر روى تاريخ فرهنگ وعمران جهان تكيه كرده ومسائل جديدى ، مثل رابطهء محيط طبيعي با تاريخ بشر ومقايسه ميان ادوار زندگى گياهى وحيوان ونهادهاى بشرى را مورد بحث قرار داده است . « 6 » از سوى ديگر بيرونى نيز معلومات خود در فلسفه وعلوم طبيعي را وارد تاريخ كرد

--> ( 1 ) . زيدان ، طبقات الأمم ، 3 - 4 . ( 2 ) . مهدى ، 183 ؛ رزنتال ، 117 به بعد . ( 3 ) . همان جا . ( 4 ) . سارتون ، 1 / 776 - 777 . ( 5 ) . نك : مسعودى ، مروج الذهب ، 4 / 111 - 114 ؛ مسكويه ، تجارب الأمم ، 1 / 5 - 6 . ( 6 ) . التنبيه والإشراف ، 2 - 6 ؛ مروج الذهب ، 4 / 101 - 104 ، 179 - 186 .