رياضيات ونجوم وديگر علوم عقلي روى آورده است . در سدهء چهارم وپنجم هجرى / دهم ويازدهم ميلادي در اسپانيا كودكان بعد از مقدّماتى كه در خانه از پدر ومادر ودر مكتب‌خانه از معلّم مكتبى فرا مىگرفتند ، به تحصيل خود در مساجد محلّى ادامه مىدادند وآن‌گاه براي ادامهء تحصيلات عالي به سوى مسجدهاى جامع مىشتافتند ومسجد جامع قرطبه نه تنها در اسپانيا ، بلكه در سراسر اروپا عاليترين مركز تحصيلات عالي به شمار مىرفت ومخصوصا عبد الرحمن الناصر در كنار جامع دانشگاهى تأسيس كرده بود كه از آن پس اين شهر با بغداد وقسطنطنيه از لحاظ سطح علمي برابرى مىكرد . « 1 » نيز از همان زمان به دعوت عبد الرحمن الناصر وجانشينانش بهترين اديبان وعالمان به تدريس در اين دانشگاه مشغول گشته بودند كه متن درسهاى ايشان در زمان تحصيل قاضى صاعد به صورت متون درسى جا افتاده‌اى نيز تأليف يافته بود . « 2 » يكى از اين استادان ، شخصيت بزرگ أدب ، إسماعيل بن قاسم معروف به أبو على قالى ( د : قرطبه 356 ق / 967 م ) بود كه در منازجرد ( ارمنستان ) متولّد شده ودر بغداد پرورش يافته واز اديبان وعالمان برجسته در زبان عربى گرديده بود كه عبد الرحمن الناصر از وى دعوت كرد ، تا به قرطبه رفته تعليم وتربيت بزرگترين فرزند ووليعهدش ، حكم را به‌عهده بگيرد . وى علاوه‌براين امر ، درسهايى در دانشگاه جامع قرطبه در زمينهء أدب براي شاگردان ايراد مىكرد كه به عنوان الأمالي معروف است وبعد از وى در آنجا به صورت يكى از متون درسى دانشگاهى خوانده مىشده است . « 3 » قاضى صاعد در قرطبه ودر يك چنين جوّ عالي فرهنگى تحصيلات عالي خود را گذرانيده از محافل علمي آن شهر نيز بسيار استفاده كرد . وى در دوران سكونت خود در قرطبه ، مخصوصا از محضر استادان بزرگى استفاده كرده است ، از جمله :

--> ( 1 ) . كيلانى ، 190 - 191 ؛ 306 / ll , malsl'L ed . cycnE ( 2 ) . كيلانى ، 221 . ( 3 ) . افغانى ، 9 ؛ معين ، ذيل « قالى » ؛ كيلانى ، همان جا .