فرهنگى در اين سرزمين ومبيّن حضور وظهور دانشمندانى نامدار چون ابن حزم ، ابن رشد ، ابن طفيل ، ابن بيطار ، قاضى صاعد و . . . باشد . قاضى صاعد كه با شرح‌حال وآرا وآثار ومهمّترين اثر مصحّح أو ، التعريف بطبقات الأمم در اين كتاب آشنا خواهيم شد ، يكى از نام‌آوران علم وتمدّن اندلس است كه شايد بتوان أو را در رديف چهره‌هاى درخشان عالم اسلام ، نظير رازي ، ابوريحان ، ابن سينا وابن هيثم ، نهاد . آنچه اين فيلسوف واخترشناس را شايستهء آن مىسازد كه نامش در كنار نام اين بزرگان جاى گيرد كتاب التعريف بطبقات الأمم اوست كه به گفتهء محسن مهدى : اين كتاب همانند تحقيق ما للهند ابوريحان بيرونى است ، امّا موجزتر وجامعتر از آن . صاعد در اين اثر تاريخ ، دانش ، سيرت وزندگى اجتماعي امّتهاى گوناگون را تشريح وبدين‌سان علم مردم‌شناسى را ابداع كرده است . . . « 1 » از متقدّمان ، قفطى هم در تاريخ الحكماء كه نزديك به سه چهارم از طبقات الأمم را - گاه با ذكر مأخذ وگاه بىاشاره بدان ، گاه با اشتباه در نقل وگاه بىاشتباه - آورده ، اين اثر قاضى صاعد را بر الفهرست رجحان مىنهد . از اينكه ابن اصيبعه نيز بسيار از اين كتاب بهره‌گرفته مىتوان به اعتبار واهمّيت آن در ديدگاه علماى بزرگ اسلام پىبرد . به سبب احتواى طبقات الأمم بر نكات دقيق ومطالب مهمّى در شرح أحوال وتلاشها ودريافتهاى علمي دانشمندان مسلمان ونيز اشتمال بر اطلاعات گرانبها وگاه كم‌نظيرى در تاريخ علم جهانى ، اين اثر مىتواند هنوز براي محققّان مفيد افتد . افزون بر اينها بايد حوصله ووقت بسيارى را كه آقاى دكتر جمشيدنژاد بر سر اين كار نهاده ارج نهاد وأو را سپاس گفت . اين بنده كه خود موضوع تحقيق را به عنوان پايان‌نامهء دكتراى معظّم‌له پيشنهاد كرده واز نزديك شاهد تهيه وتدوين اين اثر بوده است ، نيك مىداند كه ايشان چه مايه وقت ونيرو صرف اين كار كرده‌اند : گردآورى

--> ( 1 ) . فلسفهء تاريخ ابن خلدون ، 184 - 185 .