نامه نويسد بديع ونظم كند خوب * تيغ زند نيك وپهنه سازد وچوگان در اين بيت از فرّخى سيستانى ، بديع بمعنى نوشتن نامهء لطيف ونوآيين ودلپسند وبدون مثل ودر بيت ديگر از مسعود سعد سلمان در معنى طبيعي ومادّى است . ز هر چهار ، نوآيين‌تر وبديعتر است * نگار من ، كه زمانه چو أو ، نديد نگار پس ، بديع سخن كسى را گويند كه كلامي نو ونيكو ودل‌انگيز آورد ؛ ودر آثار سعدى وديگر شعراء ، بديع شمائل آنرا گفته‌اند كه سرشتى زيبا وخلقتى نيكو دارد ، وبديع صفت وبديع صورت وبديع الجمال وبديع منظر وبديع نگار وبديع قلم وهر چيز مصنوع وطبيعي را موصوف بصفت بديع كرده‌اند . امّا بديع در اصطلاح أدباء ، يكى از علوم بلاغى است كه در آن از نوآوريهاى سخن وصنايع كلامي وزيبايىهاى ألفاظ وآرايش آن در نظم ونثر تحقيق ميشود ، ونخستين كسى كه صنايع اين علم را از متون عربى استخراج كرده وبتدوين آن پرداخت ، عبد اللّه بن معتز بود كه در سال 296 هجرى قمري درگذشت ومشهورترين صنايع بديعى در كلام شعرا ونويسندگان عبارتست از : ارسال المثل واستدراك واستشهاد واستطراد ، والتفات وبراعت استهلال وترصيع وحسن تخلّص وسجع وعكس وتبديل وقافيه وتضمين وتنسيق الصّفات وبرخى از صنايع ديگر است ؛ وچنانكه مفسّران أديب وبلغاى عرب نوشته‌اند ، در كريمهء : « وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي ، وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » در سورهء هود ، طبق نخستين تحقيق ابن أبي الأصبغ ، بيست نوع از صنايع بديعى در هفده لفظ وجود دارد كه عبارتند از : صفت مناسبت تامّه در بين أبلعى وأقلعى ، واستعاره در ايندو كلمه ، وصفت طباق در ارض وسماء ، ومجاز در « يا سَماءُ » بمعنى يا مطر كه حقيقي آنست ؛ وصفت اشاره در « وَغِيضَ الْماءُ » وصفت ردف در « وَاسْتَوَتْ » وتمثيل در « قُضِيَ الْأَمْرُ » وتعليل در اينكه « غِيضَ الْماءُ » علّت استواء ميباشد ، وصنعت صحّت تقسيم واحتراس وحسن تنسيق وائتلاف لفظ با معنى وايجاز وتسهيم وتهذيب مفردات آية ، وصنعت حسن بيان وعقد تركيب وتمكين وانسجام ، كه جميعا در كريمهء مزبور مورد استفاده واقع گرديده وبطرزى بديع والهى بيان شده است . 8 - علم قراآت : مراد از اين علم قرائتهاى مختلف قرآن است كه برخى از كلمات در آيات قرآن مورد اختلاف قاريان وحتّى بعضي از أصحاب پيامبر أكرم بوده وفي المثل