نفس انساني نمىتواند در دار دنيا از بدنش به جسمي ديگر منتقل شود ، خواه آن جسم ، بدن انساني باشد كه به اسم نسخ مذكور است وخواه بدن حيواني ، كه آن را مسخ مىگويند وخواه جسم نباتى كه آن را فسخ مىنامند وخواه جسم جمادى كه رسخ نام دارد . ترجمهء مبدأ ومعاد ، حسينى اردكانى ، 381 - 365 علّامه حلّى نيز در شرح حكمة العين دراين‌باره آورده است . تناسخ يعنى انتقال نفس از تدبير يك بدن به تدبير بدني ديگر ، به گونه‌اى كه مبدأ صورت آن بدن گردد ، همان‌طور كه مبدأ صورت بدن أول بود . آنگاه مىنويسد : أهل تحقيق در ابطال تناسخ استدلال مىكنند به اينكه نفس به همراه حدوث بدن ، حادث مىگردد به اين معنى كه به هنگام حدوث هر بدن ، به ناگزير نفسي حادث مىگردد كه مدبّر آن بدن گردد وصورت آن . لذا آنگاه‌كه بدن حادث شود ، افاضهء نفس بر آن واجب خواهد بود لوجوب حدوث المقبول إذا حدث القابل . بدين‌سان اگر به اين بدن حادث ، از قبل نفسي تعلق داشته باشد ، در اين صورت يك بدن داراى دو نفس است واين قطعا باطل خواهد بود زيرا هر عاقلى در خود مىيابد كه ذات واحدى دارد . وسپس چنين مىافزايد : والبتة اين دليل خالى از ضعف نيست زيرا اين برهان براساس تقرير ايشان ، مبنى بر حدوث نفس است وحدوث نفس مبنى بر ابطال تناسخ واين مستلزم دور است . ايضاح المقاصد ، 239 . وخود در جائى ديگر ، بطلان تناسخ را بر أصل تعادل يا تساوى نفس وبدن مبتنى كرده است . مىنويسد : هر نفسي را تنها يك بدن است وبرعكس . واين حكمي ضروري يا نزديك به ضروري است . چرا كه هر آدمي ذات خود را واحد مىداند چنانكه خداى متعال فرمود : ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ احزاب : 5 . واگر يك بدن را دو نفس مىبود ، آن ذات ، دو ذات بود واين محال است . وعكس آن نيز صدق مىكند چرا كه اگر يك نفس به دو بدن تعلق مىداشت ، ضروري بود كه معلوم يكى از آن دو ، معلوم ديگرى نيز باشد وبرعكس ، وهمچنين است ديگر صفات انساني . واين نيز ضرورتا باطل مىباشد . . . بنابراين يك نفس نمىتواند مبدأ صورت بدني ديگر گردد چون مغاير أصل تعادل است . پس تناسخ باطل است . كشف المراد ، 286 - 284 . الف نكتة ونكتة ، حسن حسن‌زاده آملي ، نكات 637 و 849 . * * * ( 20 ) ابن الأعرابي معتقد است : الأمشاج - الأخلاط . واحدها مشج أو مشج أو مشيج . ويقال مشج يمشج مشجا ، إذا خلط . ومشيج كخليط وممشوج كمخلوط . البحر المحيط ،