قوله : « أُحْكِمَتْ آياتُهُ » « 1 » . « 2 » حمد : أو ثنا بر جميل است از نعمت وغير نعمت . گفته شود حَمِدت الرجل وقتي كه ثنا بر أو نمايى به واسطهء كرم أو وحسن شجاعت أو وأشباه اينها . الف ولام در حمد از جهت جنس است پس خواهىشناخت افراد أو را . بعضي گفته‌اند از جهت عهد است يعنى حمد لايق به جلال خدا از جهت خداست ، به تحقيق ممكن است اين كه بوده باشد در كلام علي عليه السلام : لو شئت أن اوفّر تعبيراً في قولك « الحمد للَّه » لفعلت « 3 » ، دلالت بر اين كه الف ولام در حمد از جهت جنس باشد . زمخشري گويد : لام از جهت تعريف حقيقت است مثل قوله : « إِنِّي [ لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ ] أَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ » « 4 » وقولهم : الرجل خير من امرأة . « 5 » مقداد گويد : الف ولام از جهت عهد نيست ؛ زيرا تقديم معهود نشده است واز جهت استغراق هم نيست ، مثل قوله : « إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا » « 6 » ؛ زيرا حمد يك طبيعت است در أو تعدد نيست . زمخشري گويد : حمد ومدح دو برادرند ؛ زيرا حمد مقلوب مدح است به دليل قول شاعر : لا تحمدنّ امرءاً حتى تجرّبه * ولا تَذمّنّه من غير تجريب « 7 » گردانيد حمد را به ابراء ذم مقابل مدح . مقداد گويد : حمد ذكر نمودن صفات كمال اختياري است ، مدح ذكر نمودن مطلق كمال است - گفت : - آنچه زمخشري ذكر نموده است افادهء تأكيد كند ، آنچه من ذكر نموده‌ام افادهء تأسيس كند ، تأسيس أولى است . بعضي گفته‌اند حمد از جهت ذوى العقول است ، مدح از جهت أو وغير أو

--> ( 1 ) . سورهء هود ، آيهء 1 . ( 2 ) . هو الإله . . . القادر الحكيم ( الصحيفة السجادية : مقدمه ) . ( 3 ) . در مصادر يافت نشد . ( 4 ) . سورهء يوسف ، آيهء 13 . ( 5 ) . مختصر المعاني ، ج 1 ، ص 178 . ( 6 ) . سورهء عصر ، آيات 103 و 104 . ( 7 ) . از اشعار نابغهء بنى شيبان عبداللَّه بن مخارق است . رك : تاريخ مدينة ودمشق ، ج 33 ، ص 25 .