أفول : غروب « 1 » . ألْت : ناقص شدن وكم شدن ، ومنه : « وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ » « 2 » أي ما نقصنا . إلّ : - به كسر همزه وتشديد لام - خدا وعهد وقسم . إِله : كسى است كه محقق شده است از جهت أو بندگى ، مراد به اين كه أو كسى [ است ] كه محقق شده است از جهت أو بندگى ، به درستى كه أو قادر است بر أصول نعم آنچنانى كه زماني [ كه ] أو را جاى آورد مستحق شود بندگى نمودن أو را ؛ چنين گفته است در كتاب حدود . « 3 » قول تعالى : « هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ » « 4 » يعنى معبود است در آسمان وزمين . تَأَلُّه يعنى قبول بندگى نمودن . قوله تعالى : « نَعْبُدُ إِلهَكَ » « 5 » يعنى كسى كه ملتجى شوى تو به سوى أو واستغاثه نمايى به سوى أو ناميده شود ، أضَاءَ كُفّارٌ بِإلهه ؛ زيرا ايشان ملتجى به أو شوند . قوله تعالى : « أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ » « 6 » يعنى آيا التجاء كرده مىشود به سوى غير أو ؛ چنين گفته است ابوعبيده هروى در غريبين « 7 » الَّلهُمّ معناى أو « يا اللَّه » بوده است ، حذف نموده‌اند از أو ياء نداء را وميم مشدّده در أو زياد نمودند . لاهمّ ايضاً به معنى اللَّهم است . « 8 » گفت عبد المطلب : لاهُمَّ إنَّ المرءَ يَمنَعُ رَحلَهُ فَامنَع رحالَكَ « 9 » ، وحرز سيبويه أن يكون لاه أهم اللَّه ، ميم در لاهم واللهم بدل حروف نداست ، گاه جمع ما بين بدل ومبدل در ضرورت شعر شود ، مثل اين كه مىگويد در : اللهم يا اللهما .

--> ( 1 ) . والطلوع والأفول والإنارة والكسوف ( الصحيفة السجادية : دعاى چهل وسوم ) . ( 2 ) . سورهء طور ، آيهء 21 . ( 3 ) . اين كتاب در أصل الحدود والحقائق نام دارد كه از آنِ سيد شريف مرتضى علم الهدى است آنچنان كه ابن شهرآشوب در معالم العلماى خود آورده است وشيخ إبراهيم كفعمى اين كتاب را مختصر نموده وتحت عنوان اختصار الحدود والحقائق نام‌گذارى نموده است . رك : الذريعة ، ج 1 ، ص 356 . ( 4 ) . سورهء زخرف ، آيهء 84 . ( 5 ) . سورهء بقره ، آيهء 133 . ( 6 ) . سورهء نمل ، آيهء 60 . ( 7 ) . الغريبين ، ج 1 ، ص 95 . ( 8 ) . همان ، ج 1 ، ص 79 . ( 9 ) . در نسخه چنين آمده : « . . . يمنع رجله وجلاله فامنع جلالك » ، كه خطاست ؛ رجوع شود به : الطبقات الكبرى لابن‌سعد ، ج 1 ، ص 92 ؛ الدر المنثور ، ج 6 ، ص 394 .