الفهرست مستفاد مىشود . عبارت وى چنين است : فانى لما رأيت جماعة من شيوخ طائفتنا من اصحاب الحديث عملوا فهرست كتب اصحابنا و ما صنفوه من التصانيف و رووه من الاصول . . . حتى به گفتهء محقق شوشترى ، در مقدمات كتاب ارزشمند قاموس الرجال اكثر قدما داراى فهرست بوده‌اند . « 20 » نهايت آنكه در اين فهرستها غالبا از شيوهء اختصار پيروى مىشده و مؤلفان آنها جز كتابهايى را كه از آنها روايت كرده يا در كتابخانهء خود موجود داشته‌اند ، نام نمىبرده‌اند . « 21 » شيخ طوسى در كتاب الفهرست از برخى از اين فهرستها ياد كرده است ، من‌جمله از فهرست ابن عبدون ( متوفا به سال 423 ) در ضمن ترجمهء ابراهيم بن محمد بن سعيد بن هلال . « 22 » نخستين كسى كه كتابى به تفصيل در زمينهء فهرست نگاشت ، ابو الحسين احمد بن حسين بن عبيد الله غضائرى معروف به ابن الغضائرى بود كه معاصر شيخ طوسى و شيخ نجاشى و به رتبت مقدم بر آن دو بوده است . وى ، چنان كه طوسى در مقدمهء الفهرست آورده ، دو كتاب كامل و بزرگ در اين رشته فراهم آورد : يكى فقط دربارهء اصول و ديگرى ويژه مصنفات ، « 23 » ليكن

--> ( 20 ) . قاموس ، ج 1 ، ص 34 . ( 21 ) . فهرست شيخ ، چاپ نجف ، سال 1380 ، ص 24 . ( 22 ) . الفهرست ، ص 28 .