حاج ملا هادي السبزواري
51
شرح المنظومة
بعدى علم پختهتر ومنقح وكاملا مضبوط گرديد . شعارهاى تند وبىپرواى تجربهگرايى به مرور ، تعديل ومرزهاى آن بهتر شناخته شد . البتة ما در صدد بيان شكلگيرى فلسفهء علم ومسائل آن نيستيم زيرا از حوصلهء اين بحث خارج است . لذا فقط آن دسته از مسائلي را كه به نحو مستقيم با بحث ما ارتباط دارد مطرح مىنماييم . تا قرن گذشته ، تصور مىشد كه قوانين تجربى ويا علمي ، تنها منعكس كننده ودر بر گيرندهء واقعيات جارى وحاكم بر طبيعت ، ويا روابط پديدهها را به طور خالص ودر كمال بىطرفى تبيين وتشريح مىكنند وديدگاههاى متافيزيكى ومباني اخلاقى وفرهنگى واجتماعي شخص دانشمند ويا جامعهء عالمان طبيعت شناس ، در تئوريهاى علمي ارائه شده از سوى آنان هيچ گونه دخل وتصرّفى ندارند . « 57 » اما به تدريج اين موضع فكرى دگرگون وبه ضد آن مبدّل گشت . با بحثها وتحقيقات فراوان دريافتند كه كليه عوامل فوق ودهها عامل پيدا وپنهان ديگر در پيدايش يك تئورى تجربى واثبات وتفسير آن دخالت دارند كه لحاظ نمىشوند . هر گزاره تجربى ( از پيدايش تا اثبات ) مىبايست مراحل مختلفي را طي كند تا به عنوان يك قانون تجربى شناخته شود وآن عبارت است از : مرحله پيدايش وطراحى ، مرحلهء گرد آورى شواهد ، مرحلهء تصميم وگزينش يك تئورى از ميان دهها تئورى رقيب يا انتخاب وجهي از وجوه واقعيات حاكم بر يك پديده طبيعي ، مرحله ايجاد شرايط تحقق آزمون ، مرحله اثبات يا ابطال نتيجهء آزمون ، ونهايتا