دو امپراتورى إيران وروم نيز زمينهء مبادلات فرهنگى وسياسي ونظامى بين دو حوزه تمدنى شرق وغرب را فرآهم ساخته بود . شروع نهضت ترجمه با نخستين مترجمان آثار علمي ورسائل فلسفي يوناني وسريانى به أواخر قرن دوّم هجرى قمري باز مىگردد . مانند خاندان جرجيس بن جبرئيل بن بختيشوع « 16 » ( متوفى 152 ه . ق ) وعبد اللّه بن مقفع « 17 » ( متوفى 139 ه . ق ) وعبد المسيح بن عبد اللّه وابن ناعمة الحمصي در قرن سوّم هجرى مترجم اثولوجياى فلوطين ( متوفى 219 ه . ق ) وحنين بن إسحاق ( 194 - 260 ه . ق ) ابن بطريق ودهها تن مترجمان بزرگ « 18 » كه تا قرن چهارم هجرى تقريبا به پايان مىرسد . مهمترين آثار فلسفي وعرفانى ، رياضى ونجومى وپزشكى از آثار حكماى يونان باستان به فارسي وعربى در اين دوره ترجمه شده ودر دسترس دانشمندان مسلمان به طور گسترده قرار گرفته است وبه تدريج زمينهء شرح ونقد وبررسى اين متون مهيّا شده است . ب - دوران شرح وبسط ونقادى وآغاز شكل گيرى وتكوين فلسفهء اسلامى : اهتمام مسلمين به ترجمهء آثار بيگانه ، واقعا ستودنى وحيرت انگيز است . با امكانات بسيار محدود ومشكل تفاوت زبان وفرهنگ ، گاه مشاهده مىكنيم كه از يك اثر چندين ترجمه صورت گرفته كه اين ، حكايت از دقت علمي وزيركى آنان