گسيخت مادة وأشعة از يكديگر مجال آن را به مادة خواهد داد كه به تدريج اين ابرهاى سنگين وشفاف به قطعات متعددى در آمده وبه صورت كهكشان‌ها وسحابىها وستارگان واجرام ديگر درآيند وشايد ده هزار ميليون سال بعد كراتى مانند خورشيدها وزمين بوجود آمده وموجودات زنده‌اى اين داستان را آغاز كنند . « 1 » شرح مفصل اين مراحل را از خطبه نهج البلاغة در أواخر اين كتاب بخوانيد . ئيدروژن مولكولى يكى از مهم‌ترين كشفيات أخير دربارهء فضاى ميان ستاره‌اى ، يافتن مقدارى ئيدروژن به حالت مولكولى است . مولكولهاى ئيدروژن از دو أتم ئيدروژن تشكيل مىشوند . پيوند مولكولى ، اتصال نسبتا سستى ميان آن دو به وجود مىآورد . اين مولكولها نمىتوانند در ستارگان ( به جز در بيرونىترين بخشهاى ستارگان سرد ) وجود داشته باشند ، زيرا دماى زياد ، سبب شكسته شدن پيوند مولكولى مىشود وأتمها از هم فاصله مىگيرند . پيوندهاى مولكولى به آن اندازه قوى نيستند كه در دماهاى بالا ، بمباران شديد ومداوم ذرات را تحمل كنند . نمودهاى مرئى طيف مولكولهاى ئيدروژن در بخش فروسرخى طيف قرار دارد ودر طول موجهايى است كه جو زمين كاملا از ورود آنها جلوگيرى مىكند . ازاين‌رو ، آشكارسازى اين مولكولها توسط رصدخانه‌هاى زمينى عملا امكان‌پذير نيست وتنها تلسكوپهاى مستقر در فضا مىتوانند تمركز ئيدروژن مولكولى فضاى ميان ستارگان را اندازه‌گيرى كنند . نخستين آشكارسازى در سال 1972 توسط ماهواره كوپرنيك انجام گرفت ومعلوم شد كه فقط در نواحي بسيار غبارآلود فضا تمركزهاى عظيمى از مولكولهاى ئيدروژن وجود دارد . به نظر دانشمندان ، در آميزه‌اى از گاز وغبار ، پيوند يافتن اتمهاى ئيدروژن عملىتر است ، به طورى كه شكل‌گيرى مولكولهاى ئيدروژن در سطح ذرات غبار به بهترين وجه صورت مىگيرد .

--> ( 1 ) انبساط جهان ، ص 98 - 150 .