باب تحصيل تصديقات ، قياس است ، وآن عبارت است از : قول مؤلّف از قضايا كه لازم آيد از وى لذاته قول ديگر ، چنانكه گويى « عالم متغيّر است ، وهر متغيّرى حادث است ، پس عالم حادث است » . وقياس بر دو قسم است : اوّل اقتراني كه در وى نتيجة يا نقيض نتيجة بالفعل مذكور نباشد چنانكه مذكور شد . دوّم استثنائي كه در وى نتيجة يا نقيض نتيجة بالفعل مذكور باشد چنانكه گويى اگر اين شخص آدمي باشد حيوان باشد لكن آدمي است پس حيوان است لكن حيوان نيست پس آدمي نيست . فصل : [ اقسام قياس اقتراني ] قياس اقتراني يا حملى باشد ، يعنى مركّب از حمليّات صرف باشد ، ويا غير حملى باشد ، وقسم اوّل ظاهرتر است . پس بر وى اقتصار كنيم وآن چهار نوع است ، زيراكه نسبت ميان موضوع ومحمول چون مجهول باشد ، احتياج باشد به متوسّطى كه أو را با هر دو طرف نسبت بود ، تا بواسطهء وى نسبت ميان موضوع ومحمول معلوم شود ، وآن را حدّ وسط خوانند چنانكه موضوع مطلوب را أصغر خوانند ومحمول وى را أكبر خوانند ، وحدّ وسط اگر محمول شود أصغر را وموضوع شود أكبر را آن را شكل اوّل خوانند ، واگر عكس اين باشد آن را شكل رابع خوانند ، واگر محمول شود هر دو را شكل ثاني خوانند ، واگر موضوع شود هر دو را ، شكل ثالث خوانند « * » .

--> ( * ) أوسط اگر حمل يافت در بر صغرى وباز * حمل به هر دو دوّم وضع بهر دو سيّم وضع به كبرى گرفت شكل نخستين شمار * رابع اشكال را عكس نخستين شمار