و از آنهاست : نفاق نفاق اين است كه نهان و آشكار انسان مخالف يكديگر باشد ، خواه اين دوروئى و دوگانگى در ايمان باشد يا در طاعات يا در معاشرت با مردم ، و خواه به قصد طلب جاه و مال باشد يا نه . و بنا بر اين نفاق به معنى مطلق اعم است از ريا ، و اگر به معنى خاص يعنى مخالف دل و زبان يا ظاهر و باطن در معامله و مصاحبت با مردم گرفته شود ، در اين صورت بين آن دو ( نفاق و ريا ) عموم و خصوص من وجه است . و به هر تقدير ، اگر انگيزهء آن ترس و جبن باشد از رذائل قوهء غضب در جهت تفريط است ، و اگر باعث آن جاه طلبى باشد از رذائل همان قوه در جهت افراط است ، و اگر منشأ آن تحصيل مال يا كاميابى غريزهء جنسى باشد از پستى و زبونى قوهء شهوت است . شكَّى نيست كه نفاق از مهلكات بزرگ است ، و آيات و اخبار در مذمّت آن متّفقند . و بدترين نوع نفاق - بعد از نفاق كفر - اين است كه آدمى دو رو و دو زبان باشد ، به اين معنى كه در حضور برادر مسلمان خود او را بستايد و اظهار دوستى و نيكخواهى نمايد ، و در غياب او مذمّتش كند و با دشنام و بدگوئى و سعايت نزد ظالمان و آبرو ريزى و اتلاف مالش در صدد اذيّت و آزار او باشد . يا اينكه ميان دو دشمن آمد و شد نمايد و با هر يك مطابق ميل او سخن گويد ، و هر يك از آن دو را در دشمنى و عداوت با ديگرى تحسين و مدح كند ، يا به هر يك از آنها وعدهء يارى دهد ، يا گفتهء هر يك را براى ديگرى نقل كند . و اين بدتر از سخن چينى است كه نقل قول از يكى از دو طرف است . و بالجمله : همهء اقسام نفاق مذموم و حرام است . رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود : « من كان له وجهان في الدّنيا ، كان له لسانان من نار يوم القيامة » . « هر كه در دنيا دورو باشد ، در قيامت او را دو زبان از آتش خواهد بود » . و فرمود : « تجدون من شرّ عباد اللَّه يوم القيامة ذا الوجهين : الَّذى