و رياى پنهانتر اين است كه وقتى انسان در حضور مردم در عبادت است شيطان كه از به كار بردن كيدهاى پيشين نااميد است به وى گويد : « تو در پيشگاه خداى سبحان ايستاده اى ، در جلال و عظمت او بينديش ، و شرم كن از اينكه او به دل تو مىنگرد و قلب تو از او غافل است » ، آنگاه حالت حضور قلب و خشوع جوارح به خود مىگيرد . و اين پنهانترين كيد و خدعهء شيطان است ، و اگر اين انديشه ناشى از اخلاص بود در خلوت از او منفك نمىشد و تنها در حالت حضور غير به ذهنش خطور نمىكرد . و نشانهء ايمنى از اين آفت آنست كه اين انديشه همان گونه كه در ميان مردم و در ملأ همدم اوست در خلوت نيز با او الفت داشته باشد ، و حضور غير سبب حضور آن نشود ، چنان كه حضور حيوان چهارپا سبب آن نيست . پس ما دام كه آدمى در احوال و اعمال خود بين مشاهدهء انسان و مشاهدهء حيوان چهارپا فرق مىنهد ، از پاكى و صفاى اخلاص بىبهره است و درونش به شرك رياى خفى آلوده است ، و اين شرك در دل آدميزاد از رفتار آرام مورچگان سياه در شب تاريك بر سنگ سخت مخفىتر است ، چنان كه در خبر آمده است ، و جز آنان كه خداوند با لطف نهانى خويش در پناه عصمت در آورده كسى از آن سالم و ايمن نخواهد بود ، زيرا شيطان همواره در پى كسانى است كه براى عبادت خدا كمر بسته‌اند ، و لحظه اى از ايشان غفلت نمىكند تا در هر كارى آنان را به ريا وادارد . تتميم چنان كه اشاره شد حق اين است كه اگر شائبه اى كه با اخلاص بياميزد براى مقاصد صحيحى كه شرعا راجح است باشد عمل و اخلاص را باطل نمىكند و از اجر و پاداش نمىكاهد ، زيرا نيّت خيرات متعدد موجب مىشود كه ثواب نيز به حسب آن مضاعف شود ، و اگر از اغراض دنيوى باشد كه به حب جاه يا طمع مال برگردد عمل و ثواب را باطل مىكند ، خواه انگيزهء دينى عمل ضعيفتر از انگيزهء نفسانى يا مساوى با آن يا قويتر از آن باشد ، به دليل اخبارى كه قبلا ياد شد . و علاوه بر اينكه عمل را باطل مىكند عقابى جداگانه نيز در پى خواهد داشت ، زيرا رياى