شود ، و آنچه در نظر شرع بدتر است رها شود [ 1 ] . بيان مطلب اين است كه : دروغ فى نفسه محذور ( حذر كردنى ، مورد ترس و پرهيز ) است ، و راستگوئى در مواضع مذكور ( كه استثنايى است ) موجب بروز محذور است ، پس بايد دو محذور را مقابل قرار داد و با ترازوى عدل سنجيد ، اگر محذور كذب آسانتر و كم ضررتر از محذور صدق است دروغ ترجيح دارد ، و اگر محذور صدق آسانتر و كمضررتر است راستگوئى واجب است ، و گاهى دو محذور برابر هم قرار مىگيرد به نحوى كه در آدمى ترديد پيدا مىشود ، و در اين حال راستگوئى أولى و برتر است ، زيرا دروغ در اصل حرام است ، و تنها به ضرورت يا نياز مهمّى مباح مىشود ، و اگر در وجود حاجت مهمّى شك پيش آيد ، بايد به اصل تحريم بازگشت . تنبيه توريه [ 2 ] و مبالغه در هر جا كه دروغ رواست ، اگر ممكن باشد كه دروغ صريح گفته نشود و به تعريض ( 1 ) و توريه تبديل شود البتّه بهتر است . و اينكه گفته شده : در معاريض ( سخنهاى پوشيدهء غير صريح ، كلامى كه معنى آن پوشيده و پنهان باشد ) فراخى و گشايشى براى دروغ هست ، و آدمى را از دروغ بىنياز مىكند ، مراد اين نيست كه بدون نياز و ضرورت ، تعريض جايز است ، زيرا تعريض به دروغ قائم مقام تصريح

--> ( 1 ) تعريض : سربسته و به كنايه سخن گفتن . . [ 1 ] براى اين موازنه به طور عام دليل شرعى ثابت نشده است ، و آنچه ثابت شده همان مواضع سه گانهء مذكور است كه دروغ در آنها جايز است يعنى : اصلاح و جنگ و همسر ، و محدود بودن اين مواضع در روايات دليلى است بر جايز نبودن دروغ در غير آنها . بلى ، بعضى از مواضع استثناء ثابت شده مانند دفع ظلم ، ولى از اين موارد نبايد فراتر رفت . مصحح . [ 2 ] توريه آنست كه متكلم خلاف ظاهر كلام خود را اراده كند ، پوشيدن حقيقت چيزى و ظاهر كردن غير آن ، پنهان كردن خبرى و ظاهرساختن غير آن را .