« سخن سه گونه است : راست و دروغ و اصلاح ميان مردم » ، پرسيدند : اصلاح ميان مردم چيست ؟ فرمود : « تسمع في الرّجل كلا ما يبلغه فتخبث نفسه ، فتلقاه و تقول : قد سمعت من فلان فيك من الخير كذا و كذا ، خلاف ما سمعت منه » ( 1 ) « از كسى سخنى دربارهء ديگرى مىشنوى كه اگر به گوشش برسد بد دل مىشود ، و تو او را ببينى و بگوئى : از فلانى شنيدم كه دربارهء تو چنين و چنان ذكر خير مىكرد ، بر خلاف آنچه شنيدى » . هر چند اين اخبار در خصوص مقاصد سه گانه است ، ليكن غير از اينها ممكن است مقاصد ضرورى ديگرى باشد كه در مصلحت بالاتر يا مثل اينها باشد و بنابراين از باب اولويّت يا اتّحاد طريق به آنها مىپيوندد . و از اخبارى كه در ذم پرده درى و كشف عيوب و زشتيهاى مردم وارد شده چنين برمىآيد كه در اين موارد بايد اظهار بىاطَّلاعى نمود ، هر چند مطَّلع باشد و اظهار بىاطَّلاعى دروغ باشد [ زيرا مصلحت و دليل موجّهى وجود دارد ] . بنابراين هر گاه كسى دروغى گفت كه وسيله بود براى مقاصد صحيح ضرورى به جهت خود يا مسلمانى ديگر بر او گناهى نيست ، مثلا اگر ظالمى او را بگيرد و مالش را بخواهد مىتواند انكار كند ، و اگر سلطان ستمكارى او را دستگير كند و دربارهء كار بدى كه بين خود و خدا دارد بپرسد مىتواند انكار كند ، و اگر از عيب يا سرّ برادر مسلمانش بپرسد سزاوار است كه اظهار بىاطَّلاعى نمايد ، و اگر بين دو نفر نزاع و فسادى روى داد مىتواند براى اصلاح ميان آنها دروغ گويد ، و اگر همسرش جز به وعده اى كه وى قدرت انجام آن را ندارد اطاعت نمىكند جايز است كه فعلا وعده اى براى دل خوشى او بدهد هر چند كه در وعدهء خود صادق نباشد . و نيز به كودكان براى ترغيب به درس خواندن و يادگيرى و مانند آن كه جز به وعده و وعيد فرمان نمىبرند ، دادن چنين وعده هائى

--> ( 1 ) اين اخبار را با « اصول كافى » : باب كذب ، و « وسائل » : كتاب حج ، و « كنز العمال » : 2 - 128 و « احياء العلوم » : 3 - 119 ، تصحيح كرديم . .