و بهتان چون دروغ است ، پس ضدش راستگوئى است . و همچنان كه براى هر يك از آفات زبان ضدّ خاصّى هست ، همچنين براى همهء آنها يك ضد عام و كلَّى هست و آن خاموشى است ، چنان كه قبلا به آن اشاره شد . و ضد بهتان - راستگوئى - در بيان دروغگوئى خواهد آمد . و امّا ضدّ عامّ همهء آفات زبان ، در جاى خود كه دلالت بر ذمّ همهء اين آفات دارد خواهد آمد . پس در اينجا به بيان مدح و آنچه از آن ستوده است اشاره مىكنيم ، تا ضدى براى بهتان و فضيلتى براى قوهء غضب يا شهوت باشد ، و نيز از مدح و ستايشى كه ناپسنديده است و رذيلت يكى از اين دو قوه به شمار مىآيد ياد خواهيم كرد ، بنابراين مىگوئيم : شكَّى نيست كه مدح و ستايش مؤمن در غيبت و حضور او پسنديده و مستحب است ، زيرا نوعى شادمان ساختن اوست ، و مدح و ثواب شادمان كردن مؤمن قبلا دانسته شد ، و به علاوه در حديث است كه رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله اصحاب خود را مىستود و تحسين مىكرد ، و به جماعتى كه بعضى از مردگان خود را تعريف و تمجيد مىكردند فرمود : « بهشت براى شما واجب شد ، و شما گواهان خداوند در زمين هستيد » . و در خبر است « كه هر يك از فرزندان آدم را همنشينانى چند از ملائكه هست ، كه وقتى برادر مسلمان خود را به نيكوئى ياد كند ، فرشتگان گويند : مثل اين براى تو باد ، و هر گاه به بدى ياد كند ، گويند : اى فرزند آدم كه عيوب تو پوشيده است ، مشغول خود باش ، و خدا را شكر كن كه عيب تو پوشيده داشت » . و ليكن هر گونه مدح و ستايشى خوب و پسنديده نيست ، بلكه در صورتى نيك و ستوده است كه از آفات آن مصون باشد ، بدين نحو كه آن ستايش ، راست باشد و ستاينده راه افراط نپويد كه به دروغ بيانجامد ، و رياكار و دورو نباشد ، به اين صورت كه اظهار دوستى كند در حالى كه در واقع دلش خالى از محبّت باشد خواه در مدحى كه مىكند راستگو باشد يا نباشد ، و ظالم و فاسق را نستايد هر چند در آنچه دربارهء وى مىگويد صادق باشد ، زيرا وى به مدح او شاد مىشود ، و شادمان ساختن ظالم يا فاسق جايز نيست . رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله فرمود : « انّ اللَّه ليغضب اذا مدح الفاسق » « هر گاه فاسق را بستايند خداوند خشمناك مىشود » . بلكه ظالم فاسق را بايد با مذمّت غمگين