جداگانه و هم به ضميمهء ديگرى ذكر مىكند ، و سپس انواع آنها را بر مىشمارد و هر نوع را با نظريهء « حدّ وسط و اطراف » تطبيق مىدهد . و در اين كار برشمارى و مربوط ساختن هر فضيلت و رذيلت به قوّه اى كه متعلَّق به آن است تا آنجا كه ما مىدانيم كسى بر او پيشى نجسته است و خود وى اين را ادّعا مىكند و مىگويد : « برشمارى فضائل و رذائل و قرار دادن بعضى را تحت بعضى ديگر و اشاره به قوّهء بر انگيزندهء آنها را چنان كه ما به تفصيل بيان كرديم علماى اخلاق متعرّض نشده‌اند » ( 1 - 118 ) و اين مهمترين جنبهء فنّى اين كتاب است ، و فتح باب جديدى است در تحقيق منشأ پيدايش فضيلت و رذيلت ، و حتّى اگر براى ديگرى اتّفاق افتد كه خطاى او را نشان دهد و آنچه را او در اين باب از تحقيق گشوده است تكميل كند . فضل تقدّم در علم اخلاق براى اوست . و بر اساس اين تحقيق خويش فضيلت عدالت را از شمار انداخته و آن را جنسى در مقابل اجناس فضائل سه گانهء ديگر ( يعنى حكمت و عفّت و شجاعت ) قرار نداده است ، به اعتبار اينكه عدالت جامع همهء كمالات است نه مقابل آنها و اين رأى و نظر را در باب دوم كتاب بيان كرده است و مورد انتقادهم هست . لكن اين مقدّمه جاى بحث دربارهء اين مسائل دقيق نيست . مقصود ما اين است كه اين تقسيمى كه مؤلَّف كرده و فضائل و رذائل را به اسباب آنها برگردانده ، و موضوعات اين بحثها را آن قوا قرار داده و انواع اخلاق و لوازم آنها را برشمرده ، اين همه كارى نو و طريقهء علميى است كه موجب امتياز اين كتاب است . تصحيح كتاب و مراجع آن دو سال پيش به ناشر فاضل اين كتاب [ 1 ] ( سيّد محمد كلانتر ) وعده دادم كه با همكارى وى در تحقيق و تصحيح اين كتاب جليل شركت كنم و اكنون توفيق براى وفاى به آن وعده و تحقّق آن آرزو حاصل شده است . صبر و تحمّل اين مرد براى

--> [ 1 ] چنان كه در آغاز اين مقدمه گفته شد ، اين نشر جديد متن عربى كتاب است كه ترجمهء فارسى از روى آن انجام پذيرفته است . م .