الشيخ محسن الأراكي
22
اصول فقه نوين ( فارسى )
1 ) علوم حسّى عقلى : يعنى علومى كه مقدّمات آنها از حسّ و عقل گرفته شده است ؛ نظير : علوم طبيعى ؛ 2 ) علوم عقلى محض : يعنى علومى كه منبع مقدّمات آنها منحصراً عقل است . رياضيات و فلسفهء اولى از اين قبيلاند ؛ 3 ) علوم نقلى محض : يعنى علومى كه منبع مقدّمات آنها محضاً از نقل - نظير وحى يا منبع نقلى ديگر - برخاسته است و به اين دليل به آنها نقلى گفته مىشود كه مستند به نقل پيامبر از خداى متعال است يا نقل اهل خبره يا ديگران ؛ علومى نظير : ادبياّت ، حديث ، تاريخ ، آثار و علمانساب از اين دستهاند ؛ 4 ) علوم نقلى عقلى : يعنى علومى كه در مقدّمات آنها از دو نوع معلومات استفاده شده است ، معلومات برخاسته از عقل و معلومات برخاسته از نقل ؛ اغلب علوم شرعى - نظير : فقه ، و نيز كلام و تفسير - از اين دستهاند ؛ 5 ) علوم حسّى عقلى نقلى : يعنى علومى كه در مقدّمات آنها از حس و عقل و نقل هر سه ، بهره جسته مىشود ؛ علم اصول فقه و علمرجال را مىتوان از اين دسته برشمرد ؛ علوم انسانى از منظر دينى را نيز مىتوان از اين دسته دانست . همانگونه كه اشاره كرديم ، علماصول ، از علوم حسّى عقلىنقلى است ؛ زيرا در مقدّمات آن از هر سه نوع قضاياى حسّى و عقلى و نقلى ، استفاده مىشود . توضيح اينكه : مجهولى كه مسائل علم اصول در صدد اثبات آن هستند ، دليل بر حكم فقهى يا دلالت آن است و منبع مقدمات اثبات دلالت ، استقراء حسى است كه ظهور و دلالت با آن اثبات مىشود و مقدمات استدلال در اثبات حجيت بسيارى از حجج و ادلّه و اصولى كه در علم اصول مورد بحث قرار مىگيرند ، شارع است ؛ زيرا اين دسته از حجج و امارات ، يا ظنى هستند يا احتمالى و لذا در اثباتحجّيت نياز به جعلشارع دارند ؛ لكن دستهاى ديگر از حجج اصولى ؛ نظير : قطع تفصيلى يا اجمالى و برخى از اصول عمليه ، در حجّيت نياز به جعل شارع ندارند ؛ زيرا منبع اثباتحجّيت آنها ، عقل محض است . بنابراين ، منبع اصلى مقدّمات اثبات در علم اصول ، حس و عقل است يا نقل و به همين جهت مىتوان گفت : علم اصول ، علمى ، حسىع عقلىع نقلى است ؛ زيرا مراد از علوم حسىعقلىع نقلى ، علومى است كه مقدّمات اثبات آنها از هر سه نوع قضاياى حسى و عقلى و نقلى تشكيل شده باشد .