و في المكاتيب القطبية . « 1 » سؤال : چون خالق آدمى و افعال او حق است ، او را در نيك و بدِ افعال خود اختيارى نيست همچنان كه او را در نيك و بد خلقت خود اختيارى نيست ، بنابراين ملامت چرا متعلِّق به او گردد ؟ « 2 » عذاب بر كارهاىغير اختيارى ! جواب آن است كه موجِد شىء به او احق و اخص است از او به او . « وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ » « 3 » اشاره به همين است . پس اگر به كردارى كه خود كند سزاوار ملامت است به كردار موجد او به طريق اولى كه سزاوار ملامت شود . و مردمان دل خود باز مىدهند كه كردار ، نه از ماست از خداى ماست ، اين ما را حجّتى است در دفع عذاب از خويش . مسكينان نمىدانندكه روز قيامت چون امر - كما هو عليه - ظاهر شود امر برعكس اين باشد ، تمنّى كنند كاش اين كردارها از مائىِ ما صادر نشده بودى تا ما را عذرى بودى ، كه اگر ما اين ها كرديم خداى ما هيچ نكرد . امّا چون خداى ايشان كرده ديگر چه ماند و به چه عذر تمسّك جويند ؟ « لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ » . « 4 » نه بينى كه « يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ » « 5 » أوكد است در ذم از يُضِلُّ الظّالمين . مَثَل اين حكايت درست همان مىبينم كه به مطايبه مىگويند كه اگر چنين كنى تو را در آفتاب بدارم و چوب بر سايه‌ات زنم . چون دست بر

--> ( 1 ) . اين قسمت در نسخهء « م » نيست . ( 2 ) . اين پرسش و پاسخ بر اساس ديدگاه اشاعره ( گروهى از متكلّمان اهل سنّت ) است كه انسان را داراى اختيار در انجام كارهاى نيك و بد نمىدانند ولى بر اساس مبانى اعتقادى شيعه راه‌كار اين مسائل در روايات « لا جبر و لا تفويض بل امرٌ بين الامرين » نهفته است . ( 3 ) . و ما به او از رگ قلبش نزديك‌تريم . سورهء ق ، آيهء 16 . ( 4 ) . و به آن‌ها اجازه داده نمىشود كه عذرخواهى كنند . سورهء مرسلات ، آيهء 36 . ( 5 ) . و ستمگران را گمراه مىسازد ، ( و لطف خود را از آن ها برمىگيرد ) . سورهء ابراهيم ، آيهء 27 .