وى مطلقا پى بمقام روحانى او نبرده و سخنان او را نفهميده و بدين‌گونه به او تهمت هاى گوناگون زده‌اند . بزرگترين كارى كه بهائى در جهان كرده آنست كه همواره در تأليف ميان طريقت و شريعت كوشيده است و در همه‌ى آثار وى اين كوشش جانكاه كه در جمع ميان عرفان و فقه به كار برده آشكارست . در ضمن آنكه از علوم طبيعى و رياضى كاملا بهره‌مند بوده است و در حكمت و فلسفه نيز دستى داشته ، چون طبع وى فطرة مايل بتصوف بوده و لازمه‌ى مقام ظاهرى او فرو رفتن در غوامض فقه بوده است همواره در دو رشته‌ى بسيار مهم كار مىكرده است ، نخست در رياضيات كه در اين فن آثار بسيار جالب توجه از خويش گذاشته ، و سپس در حديث و فقه و تفسير كه مشغله‌ى شبانروزى او و لازمه‌ى مقام شيخ الاسلامى او بوده است و همه جا در كتاب‌هاى حديث و فقه و حتى در كتابهاى دعا كه تأليف كرده است آن روح تصوف و عرفان را با خويش آورده و با نهايت زبردستى و با كمال دلنشينى دشوار پسنديهاى فقيهان پيش از خود را از سرچشمه‌ى عرفان آب داده و در لفافه‌ى زراندود تصوف پيچيده است . به همين جهت جنبه‌ى حكمت و فلسفه‌ى او بسيار ضعيف‌ترست و چنان مينمايد كه مطلقا پيرامون علم كلام هم نگشته است . شماره‌ى مردان بزرگى كه در عالم اسلام از اين گونه تأليفات در ميان گفتارهاى متضاد كرده و اين سر حد انديشه را بدان سر حد ديگر رسانده و نزديك كرده‌اند بسيار كم است . حجة الاسلام غزالى نخستين آنهاست كه همواره كوشيده است دين را جامه‌ى سلوك و عرفان بپوشاند و به راه طريقت اندر آورد . شهاب الدين مقتول ( شيخ اشراق ) پيوسته در آن راه گام زده است كه حكمت يونان و حتى تعليمات مانوى را با دين الفت دهد . پس از او افضل الدين كاشانى همه‌ى كوشش خود را درين به كار برده كه