كه پيروى نفس خود كند و از خدا اميد برآمدن آرزوها را داشته باشد » . و در اصطلاح پيشينيان و صحابه و كسانى كه به عهد آنان نزديك بوده و پيش از پيدا شدن اين بدعتها و هواها بوده‌اند « عالم » به كسى گفته مىشد كه همت خويش در بدست آوردن معارف الهى بكارگيرد و به دقت در چگونگى خلقت و ايجاد فرحناك باشد و با اطلاع به معرفت مبدء و معاد ذوق‌زده شود و برترين خوشىها و نهايت سعادت‌هاى او شناخت حق بود و ملاحظه‌ى دقائق ربوبى و مطالعه‌ى حضرت الهى . چه سعادت هركس در درك نمودن چيزهائى است كه با ذات او همگونى دارند و همسان طبع اويند ، و همگون و ملائم هرچيزى همان چيزى است كه مقتضاى خاص اوست و كمال او در آنست ؛ ازين روست كه لذت بينائى در درك صورتهاى زيباست و كمال او بدان حاصل آيد و لذت شنوائى در شنيدن صداهاست و لذت [ قوت ] شهوت در جستجوى لذائذ حسى است و لذت قوت غضبيه در دور ساختن محسوسات ناخوشايند است بوسيله حس انتقام و لذت قوت عقل نظرى در درك حقائق موجودات و رسيدن به دقائق معقولات است و متّصل شدن به عالم مفارقات ، چرا كه ازين راه مقتضاى خاصيت او بدست آيد و كمال و تماميّت او تحقّق پذيرد . و ترديدى نيست كه برترين معقولات و شريفترين ذات همان ذات حق است ، پس همو لذيذترين اشياء نزد عقل خواهد بود ؛ چرا كه هرچه ذات مطلوب كاملتر و تحقق آن آشكارتر باشد ، دركش لذيذتر بود . ازين‌رو نزد عارفان و حكماى الهى ، ادراك حق و ديدار جلال و جمال او برترين كمالات و لذيذترين سعادتهاست ، و سبب اين معنى صفاى نفوس آنان و پاك بودن ذات ايشان از ناپاكىهاى جسمانى و خالص شدن ذائقه‌ى عقلى آنان از زنگارهاى طبيعى است . و ليكن همين لذيذترين چيز ، چندش‌آورترين خواهد بود ، پيش آنان كه از نظر علم و عمل ناقصند و در پرتگاه اجسام فروافتاده و در جستجوى لذتهاى حسّى غرقه گشته و در فروگاههاى شهوات حيوانى فرود