شرايط و شايعات ، مصلحت را در عزل قيس و نصب محمد بن ابى بكر به جاى وى ديد . قيس پس از انتقال تجربيات خود به حاكم جديد مصر ، به سوى مدينه بازگشت . « 1 » 2 . فرماندهى در جنگ : قبل از آغاز پيكار جمل ، حضرت على ( ع ) امام حسن ( ع ) و عمّار و قيس را براى سرزنش ابوموسى و آوردن نيروهاى كمكى از كوفه راهى اين شهر كرد . پس از امام حسن ( ع ) و عمّار ، قيس ضمن سخنان و اشعارى ، كوفيان را به پيوستن به امام تشويق نمود . « 2 » او در ميدان جنگ نيز فرمانده يك گروه هزار نفرى بود و نقل شده كه هنگام رژه سوار بر اسبى سرخ موى بود ، در حالى كه لباس و كلاه سفيد و عمامهء زرد رنگ و كمانى به شانه و شمشيرى آويخته داشت . « 3 » 3 . در جنگ صفين : قبل از آغاز جنگ ، قيس در نظرخواهى آن حضرت از يارانش ، موافق جنگ با معاويه بود و بر آن اصرار داشت و جنگ با او را از جنگ با روميان و تركان خوشتر مىدانست . در اين جنگ او فرمانده پياده نظام بصره بود . در مرحله‌اى از اين پيكار معاويه براى نجات خود از مهلكه ، هر يك از فرماندهان خود را مأمور ساخت تا با يكى از فرماندهان سپاه امام مبارزه كند . در اين راستا بُسر را مأمور رويارويى با قيس كرد . آن دو جنگ نمايانى كردند و در نتيجه قيس پيروز شد . رشادتهاى ياران امام بخصوص قيس ، معاويه را به جنگ روانى متوسل كرد و عليه انصار سخن گفت . قيس در مقابل اين تبليغات مىايستاد ، بگونه‌اى كه معاويه به عمروعاص گفت : سخنور انصار ، قيس بن سعد ، هر روز در ميان انصار به سخن گفتن بر مىخيزد به خدا قسم وى بر آن است كه فردا ما را نابود كند . مگر خدا جلوى او را بگيرد . 4 . در نهروان : با روشن شدن نتايج اسفبار حكميت ، امام ( ع ) دوباره تصميم به جنگ با معاويه گرفت و ضمن نامه‌اى به قيس از او خواست تا با نيروهايش از آذربايجان به كوفه بيايد . او نيز چنين كرد و حضرت على ( ع ) فرماندهى مقدمه سپاه و فرماندهى شرطة الخميس را به او سپرد ،

--> ( 1 ) . تاريخ يعقوبى ، ج 5 ، ص 94 ؛ اعيان الشيعه ، ج 8 ، ص 454 ( 2 ) . جمل ، شيخ مفيد ، ص 133 ( 3 ) . مروج الذهب ، ج 2 ، ص 360