129 ذكر اختلاف كسان دربارهء مد و جزر و خلاصهء آنچه در اين باب گفته‌اند مد يعنى آب بطبيعت خود پيش رود و بر آيد و جزر يعنى آب باز گردد و از آنجا كه پيش رفته واپس نشيند چون درياى حبشى كه چينى و هندى و هم درياى بصره و فارس است و قبلًا از آن ياد كرديم زيرا درياها سه گونه است : از آن جمله درياهاست كه در آنجا جزر و مد باشد و آشكارا رخ دهد ، بعضى هست كه جزر و مد آن نمايان شود و اندك و پوشيده باشد ، درياها نيز هست كه جزر و مد ندارد . درياهايى كه جزر و مد ندارد جزر و مد آن بسه علت رخ نميدهد و بر سه گونه است نخست درياهاست كه مدتى آب در آن بماند و غليظ شود و مايهء نمكش نيرو گيرد و بادها در آن تكوين شود زيرا بسا باشد كه آب بعللى ببعضى جاها رود و درياچه مانند شود كه در تابستان نقصان پذيرد و در زمستان فزونى گيرد و هم افزايش آب از ريزش رودخانه و چشمه‌ها در آنجا معلوم باشد . قسم دوم درياهاييست كه از مدار قمر و حد و نفوذ آن بسيار دور باشد و جزر و مد در آن نباشد . قسم سوم درياهاييست كه زمين آن تخلخل بسيار دارد زيرا وقتى زمين دريا متخلخل بود آب از آنجا بدرياهاى ديگر نفوذ كند و تخلخل يابد و بادها كه در زمين آن هست پياپى رها شود و باد خيز شود و بيشتر سواحل درياها و جزيره‌ها چنين باشد . كسان را دربارهء علت مد و جزر اختلاف است ، بعضى بر آنند كه اين از ماه