المسعودي ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
84
مروج الذهب ( فارسى )
درجه است كه يك ششم دور زمين است و اگر اين مقدار عرض را در مقدار طول ناحيهء عمران كه نصف دايرهء زمين است ضرب كنيم مقدار عمران در ناحيهء شمال يك نيمه از يك ششم دور زمين مىشود . اما در خصوص اقاليم هفتگانه : اقليم اول سرزمين بابل است و خراسان و فارس و اهواز و موصل و سرزمين جبال و برج آن حمل و قوس و ستارهء آن مشترى است . اقليم دوم هند است و سند و سودان و برج آن جدى و ستارهء آن زحل است . اقليم سوم مكه است و مدينه و يمن و طايف و حجاز و مناطق ما بين آن و برج آن عقرب و ستارهء آن زهره است كه ستارهء سعد فلك است . اقليم چهارم مصر است و افريقا و بربر و آندلس و مناطق ما بين آن و برج آن جوزا ستارهء آن عطارد است . اقليم پنجم شام . است و روم و جزيره و برج آن دلو و ستارهء آن قمر است . و اقليم ششم ترك است و خزر و ديلم و قلمرو سقلابيان و برج آن سرطان و ستارهء آن مريخ است . اقليم هفتم ديبل است و چين و برج آن ميزان و ستارهء آن خورشيد است . حسين منجم مؤلف « كتاب الزيج فى النجوم » از خالد بن عبد الملك مروزى و ديگران كه خورشيد را براى امير المؤمنين مأمون بدشت سنجار ديار ربيعه رصد كردهاند ، گويد كه يك درجه از سطح زمين شصت و پنج ميل است و طول يك درجه را در سيصد و شصت ضرب كرده و دور كرهء زمين را كه بر خشكى و دريا احاطه دارد بيست هزار و يكصد و شصت ميل بدست آوردهاند ، آنگاه مقدار دور زمين را در هفت ضرب كردهاند و حاصل آن صد و چهل و يك هزار و دويست و بيست ميل شده آن را بر بيست و دو ميل تقسيم كردهاند و نتيجهء تقسيم كه قطر زمين است ششهزار و چهار صد و جهارده و نيم دهم ميل شده است و نصف قطر زمين سه هزار و دويست و هفت ميل و شانزده دقيقه و سى ثانيه است كه يك چهارم ميل و يك چهارم عشر ميل مىشود و ميل چهار هزار ذراع است بمقياس ذراعى كه امير المؤمنين مأمون براى اندازه گرفتن پارچه و بنا و تقسيم منازل معين كرد و ذراع بيست و چهار انگشت است .