الشيخ رسول جعفريان

570

صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى )

البسطامية و الحلاجية و بيان فضل العلوم الدينية . . . « 1 » همچنين كتاب ديگرى با عنوان ملاذ الاخيار در طعن بر صوفيه به وى منسوب شده است . « 2 » يكى ديگر از آثار ضد صوفى ملا محمد طاهر ، كتاب حكمة العارفين است كه نسخه‌هايى از آن در دست مىباشد . « 3 » يكى از آثار مهم ضد تصوف كه داراى حجمى بالا و متنى مفصل است ، كتاب هداية العوام و فضيحة اللئام است . از اين كتاب ، سه نسخه وجود دارد كه در همهء آن‌ها ، نام مؤلف ، عصام الدين محمد بن نظام الدين آمده است . « 4 » نسخهء مرعشى مورد ملاحظهء مؤلف اين سطور قرار گرفته و با توجه به مطالب آن ، حدس قوى آن است كه اين اثر ، از آن ملا محمد طاهر قمى است كه با نام مستعار عصام الدين محمد آن را تأليف كرده است . در مقدمهء اين نسخه آمده است : يكى از علماى دين‌دار ، قصيده‌اى در مدح حيدر كرّار امير المؤمنين و امام المتقين عليه السلام و در مواعظ و نصايح گفته و در اول شرحى مختصر بر آن گفته ، نوشته ، و بعد از آن چيزهاى بسيار در ذمّ مبتدعهء هالكه زيان كار بر آن شرح افزوده و در آخر سال 1075 از هجرت حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله و سلّم ، آن را به اتمام رسانيده و در همان تاريخ آن را به جهت شاه عباس ثانى - انار الله برهانه - فرستاده و استدعا نموده كه از اول تا به آخر مطالعه نمايد تا حقيقت حال مبتدعه و متفلسفه بر او ظاهر گردد . » اين توضيحات ، درست به مانند مطالبى است كه در منابع ديگر دربارهء مونس الابرار و شرح آن تحفة الاخيار گفته شده است . سال تأليف آن نيز درست در همان سال تأليف آن آثار است و به نظر مىرسد كه اين اثر ، تكميل‌شده تحفة الاخيار باشد . مؤلف در ادامهء مقدمهء بالا مىنويسد : مؤمنين از وى خواستند تا شرحى در احوال مبتدعه و متفلسفه بنويسد و او اين كتاب را نگاشته و نام آن را هداية العوام و فضيحة اللئام نهاده است . » به جز ملا محمد طاهر ، هيچ دانشمند ديگرى را در اين دوره نمىشناسيم كه با اين وسعت ، به ضديت با صوفيان و فلاسفه پرداخته باشد ؛ اما شواهد ديگرى نيز در اين باره كه مؤلف آن همين قمى است ، در دست داريم . مؤلف در جايى از اين كتاب مىنويسد : ما در كتاب اربعين و كتاب تحفهء عباسى و كتاب تحفة العقلاء ذكر عقايد قبيحهء ايشان نموده‌ايم . ( برگ 19 ) و باز در جاى ديگرى از كتاب ديگر خود با عنوان حكمة العارفين ياد كرده است .

--> ( 1 ) . فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ، ج 9 ، ص 1248 ( 2 ) . شيرازى ، طرائق الحقائق ، ج 1 ، ص 177 ( 3 ) . فهرست كتابخانهء مجلس شورا ، ج 5 ، ص 225 ، 494 ؛ ج 10 ، ص 957 ( 4 ) . كتابخانهء مرعشى ، ش 1775 ، كتابخانهء ملى تبريز شمارهء رديف 1453 ، ش دفتر 3088 ؛ فهرست كتابخانهء ملى فارس ، ج 2 ، ص 75 ، ش خصوصى 479 / 61 - ح ؛ شمارهء عمومى 21 / 297