عالمان شيعه ، از تصوف بود . اين ميراث كه بخشى از آن ، از آن سنيان ايرانى صوفى و طبعا غير متعصب بود ، به دورهء صفوى منتقل شد . ابزار اصلى اين انتقال نظم و نثر فارسى بود كه امكان دور كردن آن از اين محيط به هيچ روى وجود نداشت . تا آنجا كه به دولت صفوى مربوط مىشود ، آنان به دلايل سياسى و اعتقادى ، به تدريج از عناصر ايرانى - يا به اصطلاح تاريخى تاجيكان - براى كارهاى ادارى و از فقها و علماى شيعه اماميه براى ادارهء امور دينى جامعه كمك گرفتند و آنان را در قدرت سياسى سهيم كردند . نتيجهء هر دو مسئله ، كاهش نفوذ قزلباشان بود ؛ اما طبيعى بود كه خطر فقها براى صوفيان بيشتر از خطر تاجيكان بود . ظهور فقهاى بزرگى چون محقق كركى ( م 940 ) و بدست آوردن مقام دينى - سياسى مهم شيخ الاسلامى توسط آنان ، سبب شد تا جبههء فقاهت در برابر تصوف ، موضع استوارى به دست آورد و شكل رسمى به خود بگيرد . علامهء مجلسى در رساله‌اى كه در ادامه خواهيم آورد ، آوردن محقق كركى را در رديف اقدامات صوفىزدايى شاه اسماعيل مىداند . حتى اگر قصد شاه اسماعيل يا طهماسب ، از آوردن عالمان شيعهء عرب ، چنين نبود ، اما در عمل ، چنين نتيجه‌اى دست داد . آنچه در اين ارتباط قابل توجه بود اين كه ، مشايخ صوفيه به طور عمده و حتى آشكار ، مذهب تسنن داشتند . شيعه شدن دولت صفوى ، حتى با فرض پذيرش تصوف سنّتى ، قادر به تحمل اين وضعيت نبود . بنابراين ، قرار شد تا بقعه‌هاى مشايخ صوفيه را تخريب كنند . اين تخريب همراه با از هم پاشيده شدن سلاسل صوفيه بود كه رقباى خانقاه شيخ صفى نيز به حساب مىآمدند و به هر روى سنى بودند . حافظ حسين كربلايى ( م 997 ) در قرن دهم نوشته است : در زمان شاه جم‌جاه شاه اسماعيل - انار الله برهانه - همه سلاسل در هم شكست و قبور سلف ايشان را كندند تا به خلف خود چه رسد . « 1 » نايب الصدر هم نوشته است : جناب شاه اسماعيل به خانقاه‌هاى مشايخ اهل سنت كه مىرسيدند ، خراب مىكردند . « 2 » تخريب قبر منسوب به ابو مسلم خراسانى در خراسان ، با همين هدف صورت گرفت . « 3 » از آن پس ، يك تضاد در داخل حاكميت جديد به وجود آمد ؛ از يك طرف صوفيان بودند كه شاه را مرشد كل تلقى مىكرده و مراسم ويژهء خويش را داشتند . از طرف ديگر فقيهان بودند كه علاوه بر داشتن زمينهء اجتماعى و شرعى در فقه ، از سوى شاهان صفوى نيز تقويت مىشدند . شاهان صفوى ، به رغم انزواى صوفيان در نيمهء دوم صفوى ، تا به آخر

--> ( 1 ) . كربلايى ، روضات الجنان و جنات الجنان ، ج 1 ، ص 491 ( 2 ) . نايب الصدر ، ( محمد جعفر شيرازى ) طرائق الحقائق ، ( تصحيح دكتر محجوب ، تهران ، 1339 ) ج 1 ، ص 283 ( 3 ) . ابهرى ، انيس المؤمنين ، ص 182