فضل بن روزبهان در برابر شيعه فضل الله بن روزبهان خنجى ( متوفاى 927 ) از دانشوران برجستهء قرن نهم و سه دههء نخست قرن دهم هجرى است . شرح حال مفصل و منابع شرح حال او را در جاى ديگرى نوشته‌ايم . « 1 » وى سالها با دشمنان صفويان همراهى داشته و در كتاب عالم‌آراى امينى بدگويى فراوانى از اجداد شاه اسماعيل كرده است . با پيروزى صفويان ، از آذربايجان به اصفهان آمد « 2 » و از آنجا به خراسان و ماوراءالنهر گريخت و خود را به طور كامل در اختيار ازبك‌ها قرار داد . مهم‌ترين كتاب او در ردّ شيعه ، كتاب ابطال نهج الباطل است كه آن را در ردّ بر كشف الحق و نهج الصدق علامهء حلّى نوشته است . وى كتابش را در سال 909 در آستانه غلبهء كامل شاه اسماعيل بر ايران نوشت . بعدها قاضى نور الله شوشترى كتاب احقاق الحق را در رد بر اين اثر نگاشت . كما اين كه در چند دههء قبل كتاب دلائل الصدق از محمد حسن مظفر در رد بر كتاب فضل نوشته شد . فضل بن روزبهان در كتاب سلوك الملوك خود نيز كه نوعى احكام السلطانية جديد بود ، به شدّت با حكومت صفويان درافتاد و از آنان بدگويى كرد . در مهمان نامهء بخارا هم آثار دشمنى خنجى با صفويان هويداست . وى به مناسبت پيروزى سلطان سليم در جنگ چالدران اشعارى سروده به وى تقديم كرد . ابياتى از آن چنين است : اساس دين تو در دنيا نهادى * تو شرع مصطفى بر جا نهادى مجدد گشت دين از همّت تو * جهان در زير بار منت تو اگر ملك شريعت مستقيم است * همه از دولت سلطان سليم است ز بيمت در تزلزل فارس و ترك * چو افكندى ز سر تاج قزل‌برك فكندى تاجش از سر اى مظفر * فكن اكنون به مردى از تنش سر قزل‌برك است همچون مار افعى * سرش را تا نكويى نيست نفعى تويى امروز از اوصاف شريفه * خدا را و محمد را خليفه روا دارى كه گبر و ملحد و دد * دهد دشنام اصحاب محمد بيا از نصر دين كسر صنم كن * به تخت روم ، ملك فارس ضم كن كه شرق و غرب را از دولت و كام * بگيرد باز ذو القرنين اسلام « 3 » با همهء دشمنى فضل بن روزبهان با شيعه و نيز دولت صفوى ، وى در سلوك الملوك ، ايران را با وجود دولت صفوى ، دار الاسلام خواند و نوشت : شك نيست كه شيعهء اماميه از فرقه‌هاى

--> ( 1 ) . فضل بن روزبهان ، وسيلة الخادم الى المخدوم ، مقدمه ( قم ، انصاريان ، 1375 ) ( 2 ) . جد وى نيز در اصفهان مىزيسته است . ( 3 ) . فريدون بيك ، منشآت السلاطين ، ج 1 ، صص 416 - 417 ؛ فضل بن روزبهان ، سلوك الملوك ، ( مقدمه ) ص 16 ؛ محمد عارف ، انقلاب الاسلام ، ص 155